Header Ads

Quan sát bầu trời tháng 12 năm 2015

Chúng ta đã bước vào tháng cuối cùng trong năm, tháng 12 với bầu trời đầy sao sáng lung linh cùng tiết trời lạnh giá đặc trưng đã tới. Bạn hãy đứng giữa trời đông và cùng chiêm ngưỡng những vì tinh tú lấp lánh đầy mê hoặc nhé.

Quan sát bầu trời tháng 12 năm 2015. Tác giả hình : Jerry Patterson.
Quan sát bầu trời tháng 12 năm 2015. Tác giả hình : Jerry Patterson.

Trong tháng 12 lạnh lẽo này, bạn sẽ quan sát được hai chòm sao liên quan tới nước, là con sông Eridanus và con quái vật biển Cetus. Bộ ba hành tinh Mộc-Hỏa-Kim cùng với trăng tàn cuối tháng. Đặc biệt là mưa sao băng Geminid và sao chổi hai đuôi Catalina.

Các chòm sao và thiên thể

Mời bạn nhìn về hướng đông nam trong tháng 12 này để quan sát một chòm sao kéo dài từ hướng đông sang hướng nam, với hình ảnh một con sông dài ngoằn ngoèo. Đó là chòm sao Eridanus, tên Hán Việt của nó là Ba Giang, với Ba có nghĩa là sóng lớn, chảy xiết dữ dội.




Eridanus có diện tích lớn thứ sáu trên bầu trời đêm, tuy nó trải rộng lớn nhưng ít sao sáng nên bạn khó có thể nối lại được toàn bộ con sông này trên một vùng trời rộng lớn như vậy. 

Chòm sao Eridanus có sao Achernar hay tên Alpha Eridani là sao sáng nhất. Sao này nằm ở góc phía nam của Eridanus và nó cũng là một trong mười sao sáng nhất trên bầu trời đêm. Độ sáng biểu kiến của nó là 0,445 và nó cách chúng ta khoảng 139 năm ánh sáng. 

Trong số 10 sao sáng nhất bầu trời đêm thì Achernar là sao khổng lồ xanh nóng nhất. Achernar không bao giờ mọc cao quá 30° so với chân trời khi bạn quan sát ở Việt Nam.

Trong con sông Eridanus này có Tinh vân Đầu Phù thủy, hay The Witch Head Nebula hoặc tên mã là IC 2118. Đây là tinh vân phản chiếu mờ nhạt. Nó được cho là phần còn lại của một siêu tân tinh cổ đại hoặc có thể là một đám mây khí được chiếu sáng bởi ngôi sao sáng Rigel ở chòm sao Orion láng giềng. Tinh vân này rất mờ nhạt khi bạn quan sát từ Trái Đất, vì độ sáng biểu kiến của nó là +13, nó cách chúng ta 1 ngàn năm ánh sáng. Bạn có thể tìm thấy tinh vân này ở gần sao Rigel của chòm sao Thợ săn Orion.

Chòm sao con sông Eridanus được giới hạn bởi hai ngôi sao sáng màu trắng xanh : là sao Rigel của chòm sao Orion, đánh dấu thượng nguồn sông; và sao Achernar của chính chòm sao Eridanus, đánh dấu điểm kết thúc của nó. Sao Achernar là ngôi sao sáng nổi bật ở gần chân trời hướng nam, nó cách chân trời không quá 30 độ.

Ngay bên trên của con sông Eridanus ngoằn ngoèo là con quái vật biển Cetus. Cetus là con kình ngư đã được thần biển Poseidon sai tới để ăn thịt nàng công chúa Andromeda khi nàng bị cột ở mõm đá. Nhưng rất may mắn, vào lúc đó thì chàng hiệp sĩ Perseus đi ngang qua và đã kịp thời giải cứu, rồi kết hôn với nàng.

Chòm sao cá voi Cetus có một thiên thể Messier là M77, cùng với ba cơn mưa sao băng nhỏ là October Cetids, Eta Cetids và Omicron Cetids.

Sao Deneb Kaitos, hay tên khác là Diphda hoặc Beta Ceti, là sao sáng nhất trong chòm sao thủy quái nữa. Độ sáng biểu kiến của nó là 2,04, nó cách chúng ta 96,3 năm ánh sáng.

Messier 77 hay NGC 1068 là một thiên hà xoắn ốc trong chòm sao Cetus. Nó có độ sáng biểu kiến là +9,6. M77 cách chúng ta 47 triệu năm ánh sáng và trải rộng 170 ngàn năm ánh sáng trong đường kính thực tế, điều này khiến nó trở thành một trong những thiên hà to lớn nhất trong Danh mục Thiên thể Messier. M77 nằm ở phần cổ của con quái vật biển Cetus.

Các hành tinh buổi sáng

Tháng 10 và 11 vừa rồi bạn đã được chiêm ngưỡng màn trình diễn tuyệt vời của bộ ba hành tinh Mộc-Hỏa-Kim. Tháng 12 này chúng vẫn còn ở bầu trời hướng đông trước khi bình minh tới, nhưng Mộc Tinh thì dần mọc lên cao, còn Kim Tinh thì dần lặn xuống thấp qua mỗi ngày.

Ngày 4 tháng 12, trăng lưỡi liềm cuối tháng sẽ tới gần Mộc Tinh. Hai ngày sau, tức 6 tháng 12, Mặt Trăng lại tới giao hội với Hỏa Tinh. Và tiếp tục hai ngày sau đó nữa, tới lượt Kim Tinh sánh đôi cùng Mặt Trăng, lúc này trăng đã rất mỏng và gần hết tuần trăng.

Các sự kiện thiên văn

Mời các bạn đón quan sát một trong ba cơn mưa sao băng được mong chờ nhất trong năm, là mưa sao băng Geminid, sẽ vào thời gian thuận lợi để quan sát từ tối ngày 13/12 14/12 tới trước khi bình minh ngày 14/12 15/12 tới đây (Đính chính : Cực điểm vào lúc 1 giờ sáng ngày 15/12).  Thật may mắn khi năm nay trăng non đầu tháng đã lặn đi từ sớm, để lại cho bạn cả bầu trời đêm đầy sao mà không có sự quấy phá của ánh sáng trăng. 

Mưa sao băng Geminid được coi là một trong những trận mưa sao băng quan sát tốt nhất ở bán cầu bắc với số vệt sao băng trung bình mỗi giờ là 50, những người ở bán cầu nam vẫn có thể quan sát được nó nhưng những vệt sao băng sẽ tỏa ra từ một điểm nằm thấp gần đường chân trời.

Tâm điểm của trận mưa sao băng này, tức là điểm mà các vệt sao băng tỏa ra, là từ chòm sao Gemini (Hai anh em) và nằm gần ngôi sao Castor của chòm sao này. Tuy nhiên bạn không cần phải tìm ra tâm điểm của nó để quan sát, bạn chỉ cần hướng mắt về chòm sao Gemini từ 9 giờ tối tới sáng ngày mai để thấy các vệt sao băng tỏa ra từ đó. Chòm sao Gemini sẽ mọc lên bầu trời hướng đông khi màn đêm buông xuống và lặn ở chân trời hướng tây khi bình minh sắp tới vào sáng hôm sau. 

Khi quan sát mưa sao băng, bạn không cần phải sử dụng bất cứ thiết bị quang học hỗ trợ nào, trừ mắt kiếng khi bạn bị tật về mắt. Bạn có thể xem sao băng bằng mắt thường mà không cần phải xem qua ống dòm hay kính thiên văn.

Để quan sát được tối đa cơn mưa sao băng này, bạn hãy sắp xếp một chuyến đi nhỏ về những vùng ngoại ô hay vùng quê, nơi đó phải không có ánh sáng đèn đường, đèn xe, ... và thời tiết thì tốt như không có mưa hay mây che. Đặc biệt là bạn phải để mắt trong tối, tránh nhìn vào vật sáng trong suốt 20 phút trước khi bắt đầu quan sát, và không sử dụng các thiết bị di động trong quá trình quan sát. Như vậy bạn sẽ có thể quan sát vài chục sao băng mỗi tiếng đồng hồ.

Ngày 22 tháng 12 tới đây, sẽ là ngày Đông chí. Đông chí sẽ diễn ra vào 11 giờ 42 phút. Cực nam Trái Đất sẽ nghiêng về phía Mặt Trời, Mặt Trời sẽ đạt đến điểm cực nam trên bầu trời. Đây là ngày đầu tiên của mùa đông ở bắc bán cầu và là ngày đầu tiên của mùa hè ở nam bán cầu.

Ngoài ra, trong suốt tháng 12 này, bạn sẽ quan sát được sao chổi C/2013 US10 Catalina. Sao chổi Catalina đã tới điểm cận nhật (điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo của nó) vào ngày 15 tháng 11 vừa qua, lúc đó nó cách Mặt Trời là 0,82 AU, và nó đã bắt đầu tỏa sáng hơn vào buổi sáng lúc bình minh trong những tháng cuối năm 2015.

Sao chổi di chuyển chậm trên bầu trời, nó dịch chuyển rất ít qua mỗi ngày, nên bạn cứ từ từ thong thả mà quan sát nó. Hãy tới những vùng nông thôn tối trời, không có ánh đèn đô thị và không có mây che, hướng ống dòm hoặc ống kính thiên văn lên hướng đông trước bình minh để quan sát nó.

7/12/2015. Màn trình diễn của bầu trời. Sao chổi sáng và nằm gần Kim Tinh cùng trăng khuyết cuối tháng. Lúc này bạn đã có thể quan sát sao chổi bằng mắt thường, nhưng cũng rất khó để nhận biết ra nó, hãy theo dõi bản đồ sao và quan sát qua thiết bị hỗ trợ nhé.

31/12/2015. Tạm biệt năm cũ cùng sao chổi Catalina và ngôi sao Arcturus, hai thiên thể này sẽ nằm gần nhau trên bầu trời của chúng ta. Một hình ảnh đẹp đêm tất niên.

1/1/2016. Sao chổi Catalina nằm rất gần sao Arcturus vào ngày đầu năm mới. Như vậy bạn đã có sao Arcturus màu đỏ cam đặc trưng làm mốc để dò tìm ra sao chổi.

17/1/2016. Sao chổi Catalina sẽ vượt qua Trái Đất ở khoảng cách 110 triệu cây số (khoảng cách này xa lắm, nó sẽ không va chạm với chúng ta đâu), đường kính của sao chổi này vào khoảng 4 tới 20 cây số.

C/2013 US10 (Catalina) chính là món quà cho chúng ta trong mùa lễ Giáng sanh năm 2015 này. Sao chổi Catalina có xuất phát điểm từ Đám mây Oort, điều này có nghĩa là bạn sẽ không bao giờ gặp lại nó nữa sau dịp quan sát lần này.

Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay xin được gởi lời chúc một mùa lễ Giáng sinh an lành và một năm mới an khang tới các bạn của Ftvh gần xa. Đây là chương trình cuối cùng trong loạt chương trình Quan sát bầu trời năm 2015 của Ftvh. Năm 2016 tới với nhiều chương trình mới sẽ được gởi tới các bạn trên kênh YouTube của Ftvh vào đầu và giữa mỗi tháng. Mời các bạn đón xem. Cảm ơn các bạn đã ủng hộ Ftvh trong suốt năm qua.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Thuyết minh : XOanh Nguyễn

Hình ảnh sử dụng trong video :
Orion over El Castillo 
Stéphane Guisard (Los Cielos de America, TWAN) 
http://goo.gl/1KmEqt

Meteor shower in Anza-Borrego Desert State Park
Don Bartletti / Los Angeles Times
http://goo.gl/0Vd3Dt

Eridanus above Sinai
Stefan Seip
http://goo.gl/dGtC7E

Achernar star Mar 2011
Russell Cockman
http://goo.gl/MmxOk9

Rigel and the Witch Head Nebula 
Rogelio Bernal Andreo (Deep Sky Colors)
http://goo.gl/WgnNmY

Messier 77
gwsurveying
https://goo.gl/ZNAvCi

Planets of the Morning 
Yuri Beletsky 
(Carnegie Las Campanas Observatory, TWAN)
http://goo.gl/qg6fgj

Geminid meteor near Scotland, Md
Morgan Walker NPR
http://goo.gl/DwGPk3

Geminid over Richardsville, Virginia
Kristie Twomey
https://goo.gl/WgtyHy

Meteor shower – Hungary
Tamas Ladanyi, TWAN

C/2013 US10 Catalina on July 23, 2015 
Michael Jäger

C/2013 US10 from Oct 15 to Mar 16
AstroSurf
http://goo.gl/YoRhYe

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium