Header Ads

Quan sát bầu trời tháng 11 năm 2015

Tháng 11 là tháng bắt đầu của mùa đông khi tiết Lập đông sẽ bắt đầu vào ngày 8 tháng 11. Như vậy, mùa đông đã đến và đem tới cho chúng ta những đêm đầy sao lạnh giá đặc trưng. Trong những đêm đầu đông này, bạn sẽ quan sát được mưa sao băng Taurid và mưa sao băng Leonid và những hành tinh tỏa sáng lung linh trước bình minh.

[Ftvh] Quan sát bầu trời tháng 11 năm 2015.
Quan sát bầu trời tháng 11 năm 2015.

Các chòm sao và thiên thể

Những chòm sao đặc trưng của bầu trời mùa đông đã mọc lên từ hướng đông lúc gần nửa đêm trong tháng 11 này. Bạn sẽ quan sát được chúng dễ dàng hơn vào tháng sau, khi mà chúng mọc lên từ buổi tối.




Ở video tháng trước, Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay đã giới thiệu tới các bạn công chúa Andromeda và phò mã Perseus của Gia đình Hoàng gia trên bầu trời. Còn ở video tháng này, Ftvh sẽ giới thiệu tới các bạn ông Vua Cepheus và bà Hoàng hậu Cassiopeia, là hai người còn lại của Gia đình Hoàng gia.

Vua Cepheus và vợ là Hoàng hậu Cassiopeia, là người trị vì Vương quốc Ethiopia xưa. Ethiopia ở đây không phải là chỉ quốc gia Châu Phi ngày nay, mà là một dải đất giữa đông nam Địa Trung Hải và Biển Đỏ, khu vực này ngày nay là một phần của Ai Cập, Israel và Jordan.

Hoàng hậu Cassiopeia trong một lần khoe với các nữ thần biển Nereid – mà một trong số các nữ thần này là vợ của thần biển Poseidon – rằng con gái của bà là công chúa Andromeda rất là xinh đẹp. Điều này khiến các nữ thần biển tức giận và đem một con quái vật biển là chòm sao Cetus tới để tàn phá đất nước của vua Cepheus.

Vua Cepheus chạy khắp nơi để hỏi mọi người cách đối phó lại với thảm họa này. Ông nghe được một nhà tiên tri nói rằng phải nộp mạng con gái của ông cho con quái vật thì mới xoa dịu được thần biển. Không còn cách nào khác, nhà vua phải tiến hành chuyện này trong nỗi tuyệt vọng.

Ông cột con gái của mình vào một mõm đá ven biển và đợi con quái vật Cetus lên đánh chén. Nhưng may mắn thay, lúc này chàng hiệp sĩ Perseus đang đi qua và giải cứu cho nàng Andromeda cùng với điều kiện phải kết hôn với nàng. Khi lễ cưới đang diễn ra thì Phineus là người đã có hôn ước trước, kéo quân của mình tới và giành lại cô dâu. Chàng Perseus giơ cái đầu quỷ của Medusa ra và biến tất cả họ thành đá. Tuy nhiên, nhà vua và hoàng hậu cũng bị biến thành đá vào lúc đó. Nhưng rồi hai người cũng thành vợ chồng và sống với nhau hạnh phúc.

Chòm sao Cepheus là một trong 48 chòm sao cổ đại được nhà thiên văn học Ptolemy người Hy Lạp liệt kê lần đầu vào thế kỷ thứ 2. Bạn có thể nhận thấy chòm sao này khá dễ dàng bằng việc tưởng tượng ra hình ảnh một ngôi nhà hoặc một cây viết chì ngắn.

Cepheus là chòm sao rộng lớn thứ 27 trên bầu trời đêm. Nó không sở hữu một thiên thể Messier nào và cũng không có cơn mưa sao băng nào xuất phát từ đây. Do nó nằm quanh thiên cực bắc, nên vào bất cứ đêm nào trong năm bạn cũng có thể thấy được chòm sao này ở bầu trời hướng bắc.

Sao Alderamin hay Alpha Cephei, là ngôi sao sáng nhất của chòm sao này. Nó là một ngôi sao trắng lớp A và hiện đang phát triển lên thành sao loại bán khổng lồ. Ngôi sao này cách chúng ta 49 năm ánh sáng. Độ sáng biểu kiến của nó là 2,5141.

Cái tên Alderamin trong tiếng Arab là al-yamīn, có nghĩa là cánh tay phải. Tốc độ quay của ngôi sao này là rất nhanh, nó quay quanh trục với tốc độ 246 cây số mỗi giây và hoàn thành một vòng quay như vậy trên dưới 12 tiếng đồng hồ. Cùng với chòm sao Cepheus, ngôi sao này cũng sẽ không bao giờ biến mất khỏi bầu trời khi bạn quan sát ở Việt Nam và các khu vực Châu Âu, Bắc Mỹ, Bắc Á.

Thiên hà Pháo hoa, hay The Fireworks Galaxy trong tiếng Anh, hoặc các tên NGC 6946, Arp 29 và Caldwell 12, là một thiên hà xoắn ốc trung gian trong chòm sao Cepheus. Nó nằm ở biên giới của chòm sao Cepheus và chòm sao Cygnus (Thiên nga).

Thiên hà này được khám phá bởi William Herschel vào tháng 9 năm 1798. Nó gây sự chú ý bởi đã có tới 9 vụ nổ siêu tân tinh được quan sát ở đây trong thế kỷ qua.

Tinh vân Phù thủy, hay The Wizard Nebula trong tiếng Anh, hay NGC 7380, là một cụm sao mở được khám phá bởi Caroline Herschel vào năm 1787. Cụm sao này nằm trong một tinh vân có kích cỡ là 110 năm ánh sáng.

Còn vợ của vua là Hoàng hậu Cassiopeia là chòm sao lớn thứ 25 trên bầu trời đêm. Chòm sao này chứa 2 thiên thể Messier là M103 và M52. Do nó nằm quanh thiên cực bắc, nên vào bất cứ đêm nào trong năm bạn cũng có thể thấy được chòm sao này ở bầu trời hướng bắc.

Chòm sao Cassiopeia nổi tiếng với hình dạng chữ M hay W được tạo nên từ 5 ngôi sao sáng, các ngôi sao đó theo thứ tự là Epsilon, Delta, Gamma, Alpha và Beta Cassiopeiae.

Sao Schedar hay Shedir, hoặc Alpha Cassiopeiae, là ngôi sao sáng nhất của chòm sao này. Sao Schedar là một ngôi sao khổng lồ cam cách chúng ta khoảng 228 năm ánh sáng. Nó là một ngôi sao biến quang, độ sáng của nó khi đạt cực tiểu còn tối hơn sao Caph hay Beta Cassiopeiae, độ sáng biểu kiến của nó dao động từ 2,20 tới 2,23.

Sao Caph hay Beta Cassiopeiae, là một ngôi sao bán khổng lồ cách chúng ta cỡ 54,5 năm ánh sáng. Ngôi sao Caph cũng là một ngôi sao biến quang với độ sáng biểu kiến trung bình là 2,27.

Tên sao Schedar từ tiếng Arab có nghĩa là ngực của đàn bà, và ngôi sao này nằm ở đáy của chữ W, tức là ở vị trí ngực của hoàng hậu. Còn tên Caph từ tiếng Arab có nghĩa là lòng bàn tay, nó không phải là lòng bàn tay của bà hoàng hậu, nó có nghĩa là bàn tay của 7 chị em Pleiades hoặc ý là 7 chị em đang vươn tới bà hoàng hậu.

Bà hoàng hậu Cassiopeia sở hữu 2 thiên thể Messier.

Đầu tiên là Messier 52. Đây là một cụm sao mở với khoảng cách cách xa chúng ta khoảng 5000 năm ánh sáng. Nó có độ sáng biểu kiến là 5,0 và bạn có thể quan sát nó qua ống dòm. Cụm sao này có tuổi đời là 35 triệu năm và có đường kính trong không gian thực tế là 19 năm ánh sáng. M52 được khám phá bởi Charles Messier vào năm 1774.

Thiên thể Messier còn lại là M103. Đây là một cụm sao mở khác cũng thuộc chòm sao Cassiopeia. Nó cách chúng ta 10 ngàn năm ánh sáng và nó chứa 172 ngôi sao, cụm sao này đã được 25 triệu năm tuổi. M103 được khám phá lần đầu bởi nhà thiên văn học người Pháp là Pierre Méchain vào năm 1781 và nó là thiên thể cuối cùng được Messier ghi vào cuốn danh mục nổi tiếng của ông.

Ngoài ra còn có Cassiopeia A là một tàn dư siêu tân tinh. Thiên thể này gây chú ý với chúng ta vì nó là nguồn sóng vô tuyến sáng nhất trên bầu trời. Nó là nguồn sóng vô tuyến mạnh nhất trên bầu trời và mạnh nhất ngoài hệ Mặt Trời, nó cũng là nguồn sóng vô tuyến đầu tiên được con người phát hiện vào năm 1947.

Đám vật chất hỗn độn này được phóng ra từ vụ nổ của một ngôi sao, vụ nổ đó trải rộng 10 năm ánh sáng và cứ tiếp tục mở rộng ra ở mức 4000 tới 6000 cây số mỗi giây. Nhiệt độ của nó lên tới 50 triệu độ Fahrenheit. Tàn dư siêu tân tinh này cách chúng ta 11000 năm ánh sáng và những tia sáng đầu tiên của nó được cho là đã đi tới Trái Đất vào khoảng 300 năm trước.

Các hành tinh buổi sáng

Bầu trời những buổi sáng tháng 10 vừa qua thật là những màn trình diễn đẹp mắt để khiến bạn phải rời bỏ giường ngủ mà ra ngoài trời và chứng kiến chúng tận mắt. Bầu trời trước bình minh của tháng 11 này cũng vậy, bạn hãy ngủ sớm hơn để dậy sớm và quan sát chúng nhé.

Ngay từ đầu tháng, Kim Tinh và Hỏa Tinh đã tỏa sáng gần nhau trong khi Mộc Tinh thì nằm trên và cách đó không xa. Bộ ba này mọc lên từ chân trời hướng đông gần chòm sao Leo (Sư tử) sau 3 giờ sáng và sẽ lên cao khi Mặt Trời mọc sau 6 giờ sáng.

Từ ngày 6/11, trăng tàn cuối tháng sẽ cùng tham gia màn trình diễn của ba hành tinh. Ngày 7/11, Mặt Trăng sẽ nằm giữa Mộc Tinh và hai hành tinh Kim-Hỏa đang giao hội với nhau. Ngày 8/11, Mặt Trăng sẽ nằm thấp hơn so với 3 hành tinh và sẽ sắp kết thúc tuần trăng của mình.

Sau khi Mặt Trăng rời khỏi buổi trình diễn, cả ba hành tinh sẽ dần xa rời nhau khi Kim Tinh dần thấp xuống và Mộc Tinh dần cao lên qua mỗi ngày. Vào cuối tháng, Kim Tinh sẽ tới gần sao Spica của chòm sao Virgo.

Các sự kiện thiên văn

Tháng 11 tới và bầu trời dành tặng bạn 2 cơn mưa sao băng nhỏ, để chuẩn bị cho cơn mưa sao băng lớn vào tháng 12.

Mưa sao băng Taurid là một cơn mưa sao băng nhỏ với lượng sao băng khoảng 10 sao/giờ. Cơn mưa sao băng nầy thường diễn ra từ ngày 20/10 đến 10/11 và năm nay đạt cực điểm là vào tối 4 và rạng sáng 5/11. Trăng khuyết cuối tháng có thể ảnh hưởng tới buổi quan sát của bạn.

Bạn hãy quan sát mưa sao băng Taurid từ lúc khuya của đêm hơn trước cho tới gần sáng của ngày hôm sau, vì cơn mưa sao băng này có điểm xuất phát từ chòm sao Taurus, mà chòm Taurus đã mọc lên bầu trời từ sau 10 giờ khuya. Mưa sao băng Taurid thỉnh thoảng có xuất hiện các quả cầu lửa, bạn hãy tập trung quan sát thật kỹ để bắt gặp nhé.

Mưa sao băng Leonid là một cơn mưa sao băng trung bình với lượng sao băng khoảng 20 sao/giờ. Cơn mưa sao băng nầy thường diễn ra từ ngày 15/11 đến 22/11 và năm nay đạt cực điểm là vào 17 và 18/11. Dù có sự xuất hiện của trăng non đầu tháng nhưng nó không quấy nhiễu nhiều lắm.

Bạn hãy quan sát mưa sao băng Leonid ở bầu trời hướng đông từ sau nửa đêm cho tới trước bình minh. Mưa sao băng Leonid có chu kỳ 33 năm sẽ trở thành một cơn bão sao băng, Leonid đã từng trở thành bão sao băng vào năm 1833, 1866 nhưng mãi cho tới năm 1966 thì bão sao băng Leonid mới được quan sát thấy. Bão sao băng là những cơn mưa sao băng có hơn 1000 vệt sao băng mỗi giờ. Nhưng năm 2015 không phải là năm của bão sao băng Leonid.

Để quan sát được mưa sao băng, bạn phải quan sát ở những nơi tối, không có ánh sáng đô thị, không có mây mù hay mưa dông. Để mắt bạn trong bóng tối suốt hơn 15 phút và tránh nhìn vào các thiết bị di động, như vậy mắt bạn sẽ làm quen với bóng tối và quan sát được dễ dàng hơn. Lưu ý không nên nhìn vào các thiết bị di động khi đang quan sát, nó có thể ảnh hưởng xấu tới mắt bạn và tới kết quả của buổi quan sát.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Thuyết minh : XOanh Nguyễn

Hình ảnh sử dụng trong video :
Meteor Shower in northern hemisphere
Asim Patel
https://goo.gl/pvJVXj

Cepheus and Cassiopeia
Urania's Mirror

Castle in Ethiopeia
Bernard Gagnon
https://goo.gl/qhYXPO

Cassiopeia
Kagaya Yutaka
http://goo.gl/5tLPu4

Andromeda Starry Tales
Kagaya
http://goo.gl/jLLPn1

Perseus and Andromeda
by eviltt
http://goo.gl/Bls6Ef

Perseus turning Phineas and his Followers to Stone
Luca Giordano
http://goo.gl/kAbp22

NGC 6946
Dietmar Hager
http://goo.gl/dBBHtB

NGC 7380
Larry Van Vleet
http://goo.gl/bUevJI

Messier 52
Clh288
https://goo.gl/lPKYbF

Cassiopeia A
Caelum Observatory
http://goo.gl/3XCsbJ

Cassiopeia A Spitzer Crop
Courtesy NASA/JPL-Caltech
https://goo.gl/KWQUTt

Meteor
Calavision
https://goo.gl/DVIqr7

Leonid Shower
Scott Tully
http://goo.gl/e4cuJz

Leonid Meteor Storm 1833
Edmund Weiß
https://goo.gl/XaAdrb

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium