Thiên hà Andromeda - Ốc đảo vũ trụ

Thiên hà Andromeda - Ốc đảo vũ trụ. Tác giả hình : Cory Poole.
Bầu trời đêm mùa thu của tháng 10 và tháng 11 là thời gian lý tưởng để bạn quan sát chòm sao mùa thu Andromeda với hình ảnh một nàng công chúa xinh đẹp, mà cụ thể hơn là Thiên hà Andromeda thuộc chòm sao này.

Thiên hà Andromeda là thiên thể thứ 31 được nhà thiên văn học người Pháp Charles Messier liệt kê vào cuốn danh mục nổi tiếng của ông, nên nó có tên là Messier 31 hoặc M31, hay tên khác là NGC 224.




Nó là thiên hà lớn gần chúng ta nhất, với khoảng cách cách chúng ta khoảng 2,9 triệu năm ánh sáng. Bạn có thể quan sát trực tiếp nó bằng mắt thường mà không cần qua các thiết bị hỗ trợ quang học đặc biệt nào trong điều kiện quan sát tốt như bầu trời trong, không mây mưa và không có ánh sáng đô thị. Và có thể bạn không để ý tới, nhưng nó chính là một trong những thứ xa xôi nhất mà mắt bạn có thể nhìn thẳng tới được.

Ngân Hà của chúng ta cùng với Thiên hà Andromeda, Thiên hà Triangulum và 44 thiên hà nhỏ khác, nằm trong một nhóm gọi là Cụm Thiên hà Địa phương, hay Local Galactic Group trong tiếng Anh. Và Thiên hà Andromeda là thiên hà gần với Ngân Hà nhất trong các thiên hà của cụm này.

Ngoài ra, Thiên hà Andromeda cũng là thiên hà nặng ký nhất trong Cụm Thiên hà Địa phương. Theo quan sát năm 2006 của Kính Viễn vọng Không gian Spitzer, thiên hà Andromeda chứa một ngàn tỷ, tức 10 lũy thừa 12 ngôi sao. Số lượng nầy nhiều ít nhất là gấp đôi Ngân Hà, Ngân Hà của chúng ta chỉ chứa từ 200 tới 400 tỷ ngôi sao.

Khối lượng của thiên hà Andromeda là gấp 1,5 nhân 10 lũy thừa 12 lần so với Mặt Trời, trong khi khối lượng của Ngân Hà là gấp 8,5 nhân 10 lũy thừa 11 lần so với Mặt Trời. Tức là khối lượng của Ngân Hà bằng khoảng 80% so với khối lượng của Thiên hà Andromeda. Như vậy, trong khoảng 3,75 tỷ năm nữa, khi Thiên hà Andromeda và Ngân Hà va chạm vào nhau, chúng sẽ sát nhập và tạo thành một thiên hà với đĩa thiên hà rất lớn.

Do Thiên hà Andromeda tiến về Ngân Hà với tốc độ 110 cây số mỗi giây, nên trong khoảng 3,75 tỷ năm nữa, Thiên hà Andromeda và dải Ngân Hà của chúng ta dự đoán sẽ va chạm và sát nhập vào nhau, sau khi va chạm chúng sẽ sát nhập lại và tạo thành một thiên hà mới rất lớn, người ta đặt tên nó là Milkomeda.

Nhưng các ngôi sao bên trong của hai thiên hà sẽ rất khó va chạm nhau và khả năng này là không đáng kể, vì khoảng cách giữa chúng là rất lớn. Thí dụ như ngôi sao gần Mặt Trời nhất là Proxima Centauri cũng cách chúng ta tới 4,2 năm ánh sáng, tức là 4 nhân với 10 lũy thừa 13 cây số.

Hãy tưởng tượng cách dễ hơn một chút. Nếu Mặt Trời nhỏ như trái bóng bàn, thì sao Proxima Centauri sẽ là một hạt đậu cách xa trái bóng bàn đó tới 1 ngàn 100 cây số, và dải Ngân Hà lúc bấy giờ sẽ rộng tới 30 triệu cây số. Dù đã nén Mặt Trời nhỏ xuống thành trái bóng bàn, nhưng những con số nầy vẫn còn rất khổng lồ. Vậy trong không gian thực tế, các ngôi sao cách xa nhau trung bình 160 tỷ cây số, nên bạn đừng lo chúng va chạm lẫn nhau khi hai thiên hà sát nhập.

Hai nhà khoa học ở Trung tâm Vật lý Thiên văn Harvard–Smithsonian dự đoán rằng : 50% hệ Mặt Trời sẽ bị văng xa ra gấp 3 lần so với hiện tại, tức ta sẽ xa tâm thiên hà mới gấp 3 lần so với khoảng hiện nay của chúng ta tới Ngân Hà. 12% cơ hội hệ Mặt Trời sẽ bị đá văng ra khỏi thiên hà mới, chúng ta sẽ trở thành hệ hành tinh lang thang đâu đó trong vũ trụ.

Thiên hà Andromeda với độ sáng biểu kiến là +3,4, nó là một trong những thiên thể Messier sáng và dễ quan sát nhất. Nó xuất hiện trên bầu trời với kích cỡ biểu kiến lớn hơn trăng rằm tới 6 lần, tức là nếu Thiên hà Andromeda sáng hơn tới mức bạn có thể thấy rõ toàn bộ được nó trên bầu trời, nó sẽ như trong hình đây. Nhưng trên thực tế, bạn sẽ thấy được phần trung tâm của nó bằng mắt thường hay qua ống dòm, kính thiên văn cỡ nhỏ.

Làm thế nào để quan sát thiên hà Andromeda ? Ở Việt Nam chúng ta, bạn có thể quan sát Messier 31 dễ dàng hầu hết trong tất cả các đêm trong năm. Thiên hà Andromeda sẽ bắt đầu mọc cao dần lên từ mùa thu, lúc này nó sẽ lên cao vào lúc nửa đêm. Vào tháng 10, thiên hà này sẽ tỏa sáng trên bầu trời hướng đông khi màn đêm buông xuống rồi lên cao dần cho đến nửa đêm và vẫn còn khá cao trên bầu trời hướng tây khi bình minh đang đến.

Hình vuông lớn của chú ngựa bay Pegasus là nơi lý tưởng để bắt đầu đi tìm ra Thiên hà Andromeda nổi tiếng. Hình vuông lớn của con ngựa bay sẽ tỏa sáng ở bầu trời hướng đông trong những đêm tháng 10.

Bây giờ chúng ta bắt đầu tìm thiên hà Andromeda từ hình vuông lớn của chú ngựa bay nhé. Trước tiên là bạn phải tìm ra hình vuông này, nó không thật sự là một hình vuông hoàn hảo, nó chỉ là một hình tứ giác gần vuông thôi. Hãy chia khoảng cách từ ngôi sao Markab đến ngôi sao Algenib làm đôi, rồi từ trung điểm của đoạn vừa chia lúc nãy, bạn nối một đường thẳng đến ngôi sao đỉnh trái của hình vuông là ngôi sao Alpheratz rồi đi thêm một đoạn tương đương với khoảng cách của đoạn thẳng vừa nối là sẽ đến vị trí của Thiên hà Andromeda.

Tiếp theo đây bạn sẽ tìm ra thiên hà Tiên Nữ từ chòm sao Thiên Hậu. Bạn sẽ tìm ra thiên hà này từ chòm sao Cassiopeia bằng cách nối một đoạn thẳng từ ngôi sao Kappa Cassiopeiae đến ngôi sao Shedir của chòm sao Thiên Hậu rồi đi tiếp một đoạn gấp 3 lần đoạn thẳng lúc nãy là bạn sẽ thấy ngay Thiên hà Andromeda.

Ngoài ra bạn cũng có thể sử dụng bản đồ sao giấy hoặc trên các thiết bị di động để tìm ra Thiên hà Andromeda.

Tới mùa đông, chòm sao Andromeda và Thiên hà Andromeda sẽ nằm cao trên bầu trời hướng bắc khi màn đêm vừa buông xuống. Rồi tới mùa xuân, bạn chỉ quan sát được nó một chút khi trời vừa tối ở gần chân trời hướng tây bắc, vì lúc này nó lặn đi sớm.

Andromeda là con gái của vua Cepheus và hoàng hậu Cassiopeia, nàng bị nộp cho quái vật biển Cetus nhưng chàng dũng sĩ Perseus đã xuất hiện kịp thời và giải cứu nàng, hai người cưới nhau và sống rất hạnh phúc. Bạn có thể xem câu chuyện về những chòm sao này trong video Quan sát bầu trời tháng 10 và tháng 11 năm 2015 của Ftvh tại địa chỉ đang được hiển thị trên màn hình.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung:
Anh Tuấn Nguyễn
anhtuan@ftvh.org

Thuyết minh:
Phù Dung Hoa
phudung@ftvh.org

Hình ảnh sử dụng trong video:
Andromeda Galaxy and Bryce Canyon
Wally Pacholka
http://goo.gl/BcCyUS

Legends of the Fall
Alan Dyer
http://goo.gl/MEuCOU

Andromeda galaxy 2
NASA/JPL-Caltech
http://goo.gl/bypGPq

Andromeda Galaxy (with h-alpha)
Adam Evans
http://goo.gl/SgEQo5

The Sun as seen in ultraviolet "light"
NASA/SDO and the AIA, EVE, and HMI science teams

Milkomeda galaxy
David A. Aguilar (CfA)
http://goo.gl/2UUkK5

Andromeda Collides Milky Way
NASA
http://goo.gl/DsASRl

Broad Peak, Gasherbrum IV, and Andromeda Galaxy
Afzal
http://goo.gl/JKDR0y

Milky Way & Andromeda Collision
Sean Parker

Andromeda Starry Tales
Kagaya
http://goo.gl/jLLPn1

Perseus and Andromeda
by eviltt
http://goo.gl/Bls6Ef

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium
http://stellarium.org/

Thiên hà Andromeda - Ốc đảo vũ trụ Thiên hà Andromeda - Ốc đảo vũ trụ Reviewed by Quang Niên on 10/12/2015 08:00:00 CH Rating: 5