Quan sát bầu trời tháng 10 năm 2015

Bây giờ là thời gian của những đêm tháng 10, như vậy là chúng ta đã đi qua được hơn nửa mùa thu. Rất vui mừng được gặp lại các bạn trong những đêm đẹp trời nửa sau của mùa thu. Bầu trời đêm mùa thu với dải Ngân Hà treo thẳng đứng rất thú vị dành cho bạn quan sát.

Quan sát bầu trời tháng 10 năm 2015

Trong những đêm tháng 10 này, bạn sẽ quan sát được Thiên Vương Tinh và Kim Tinh một cách rất thuận tiện vì chúng trở nên rất sáng, cơn mưa sao băng trung bình Orionid vào cuối tháng và công chúa Andromeda cùng phò mã Perseus.




Các hành tinh buổi chiều tối

Cũng như tháng 9, bầu trời sau khi Mặt Trời lặn trong tháng 10 cũng chỉ có Thổ Tinh nằm giữa chòm sao Scorpius (Bò cạp) và Libra (Cái cân) ở hướng tây nam. Chúng sẽ cùng dắt tay nhau lặn xuống chân trời hướng tây sau 8 giờ tối.

Các chòm sao và thiên thể

Trước tiên mời bạn tới với một chú ngựa biết bay là Pegasus. Chòm sao này rất rộng lớn, nó lớn hơn 81 chòm sao nhỏ hơn nó và chỉ nhỏ hơn 6 chòm sao lớn hơn nó. Chòm sao này nổi tiếng với Hình vuông lớn hay tên tiếng Anh là Great Square of Pegasus của nó. Chú ngựa bay chỉ sở hữu một thiên thể Messier duy nhất, là Messier 15.

Theo Thần thoại Hy Lạp, Pegasus là một chú bạch mã có cánh được sanh ra khi quái vật đầu rắn Medusa bị chặt đầu. Medusa trước kia là một người phụ nữ trẻ và xinh đẹp, thế nhưng sau một lần ô uế với thần biển Poseidon trong đền thờ của nữ thần Athena và bị bắt gặp, Athena đã biến Medusa thành một người xấu xí với mái tóc là những con rắn độc và hễ bất cứ ai nhìn vào mắt của cô đều bị biến thành đá.

Medusa với hai người chị em của mình được gọi là Gorgons, nhưng hai người kia bất tử, còn Medusa thì không được như vậy.

Chàng hiệp sĩ Perseus tới và giết Medusa. Khi xong việc, ngựa Pegasus và chiến binh Chrysaor được sanh ra từ máu của Medusa. Sau khi được giải thoát, Pegasus bay thẳng lên trời và diện kiến thần Zeus. Rồi chú ngựa bay tới núi Helicon ở Boeotia, là nơi của 9 nữ thần Muse đang sống và làm bạn với họ. Tại đây, Pegasus đã tạo nên một dòng nước tên là Hippocrene chảy từ móng chân ngựa cho tới mặt đất. Cái tên Pegasus trong tiếng Hy Lạp là pegai, có nghĩa là suối nước.

Phần thân của chú bạch phi mã này là một nhóm sao nổi bật của bầu trời đêm mùa thu, được gọi là The Great Square of Pegasus, nghĩa là Hình vuông lớn của Pegasus. Hình vuông này được tạo nên từ ba ngôi sao sáng của Pegasus và một ngôi sao của chòm sao Andromeda hàng xóm.

Giữa các chòm sao trên bầu trời thường có những ngôi sao chung, tức là ngôi sao đó đều thuộc về hai chòm sao. Và một đỉnh của Hình vuông lớn này cũng vậy, ngôi sao này từng được gọi với hai cái tên : hoặc là Alpha Andromedae, hoặc là Delta Pegasi. Tuy nhiên, cái tên Delta Pegasi giờ đây đã được nghỉ hưu, ngày nay tên chánh thức của nó là Alpha Andromedae hay Alpheratz.

Và ba đỉnh còn lại là Markab (Alpha Pegasi), Scheat (Beta Pegasi), và Algenib (Gamma Pegasi), đều thuộc chòm sao Phi Mã.

Sao Markab là một sao khổng lồ và là sao sáng thứ ba trong chòm với độ sáng biểu kiến là 2,48, nó cách chúng ta 133 năm ánh sáng và có bán kính thực tế lớn hơn Mặt Trời tới 5 lần. Tên tiếng Arab của nó là markab, có nghĩa là cái yên ngựa.

Sao Scheat là sao sáng thứ nhì của chú ngựa bay. Nó là một sao đỏ bán khổng lồ với độ sáng hơn Mặt Trời tới 1500 lần. Tên của nó trong tiếng Arab là Al Sā’id, nghĩa là cánh tay trên. Nó có độ sáng biểu kiến là 2,42 và cách chúng ta 196 năm ánh sáng.

Sao Algenib cũng là một sao bán khổng lồ với độ sáng biểu kiến là 2,84 với độ xa xấp xỉ so với chúng ta là 390 năm ánh sáng. Nó đánh dấu tay trái thấp của chú bạch mã. Algenib nặng hơn Mặt Trời cỡ 9 lần và khoảng 5 lần bán kính lớn hơn.

Nhưng 3 ngôi sao đỉnh của Hình vuông không phải là sao sáng nhất chòm. Sao sáng nhất của chú ngựa bay là Enif hay Epsilon Pegasi. Nó có độ sáng biểu kiến là 2,399 và cách Mặt Trời cỡ 690 năm ánh sáng. Theo tiếng Arab, chữ Enif là cái mũi, và ngôi sao Enif đánh dấu cái miệng của ngựa.

Messier 15 là thiên thể Messier duy nhất của chòm sao Pegasus. Nó còn có tên là NGC 7078 hay Cumulo de Pegaso. Đây là một cụm sao cầu với kích thước khoảng 18 cung phút, độ sáng biểu kiến của nó là 6,2 và nó cách chúng ta 33 ngàn 600 năm ánh sáng.

Tuy nó khá mờ trên bầu trời đêm, nhưng độ sáng thực tế của nó là -9,2, tức là sáng hơn Mặt Trời tới 360 ngàn lần. M15 được cho là có tuổi đời đã 12 tỷ năm, khiến nó trở thành một trong những cụm sao lớn tuổi nhất từng được biết tới. Cụm sao này được phát hiện bởi Jean-Dominique Maraldi – một nhà thiên văn học được sanh ra ở nước Ý.

Tiếp theo mời bạn tới với Perseus – người anh hùng đã giết chết Medusa, và vợ của chàng là công chúa Andromeda.

Chòm sao Perseus được nhắc tới trong cơn mưa sao băng Perseid vào tháng 8, và ít hơn là vào tháng 9 hằng năm. Nó có một ngôi sao biến quang nổi tiếng, tên là Algol, hay còn gọi là Ngôi sao của quỷ. Sao sáng nhất của chòm là sao Mirfak. Đây là chòm sao rộng lớn thứ 24 trên bầu trời đêm.

Như câu chuyện ở phần đầu video, thì Perseus chính là người anh hùng đã giết chết nữ thần đầu rắn Medusa và giải thoát chú ngựa bay Pegasus. Người anh hùng này là con trai của công chúa Danaë, và Danaë là con gái của Vua Acrisius.

Vua Acrisius cai trị vùng Argos. Sau khi nghe lời sấm báo trước rằng ông sẽ bị giết bởi cháu trai của mình, tức là Perseus, ông đã nhốt con gái mình là Danaë vào căn phòng bằng đồng với mái vòm có thể nhìn lên trời, nơi giam giữ được xây trong khu vườn tại cung điện của nhà vua.

Thần Zeus thấy thế mà thương và yêu cô, ông biến thành những giọt mưa vàng và rơi vào nơi giam giữ và khiến cô mang thai. Sau khi sanh con, cô đặt tên là Perseus Eurymedon. Nhà vua lo sợ vì số phận định trước của mình, ông nhốt con gái và cháu trai của mình vào một chiếc quan tài gỗ và thả trôi sông ra biển.

Danaë cầu xin với thần Zeus, thần Zeus nghe thấy nên đã ra tay giúp đỡ. Một vài ngày sau đó, hai mẹ con đã dạt vào đảo Seriphos, xứ này có Vua Polydectes cai trị. Nhà vua muốn Danaë làm vợ mình và đã mời hai mẹ con vào cung chung sống. Nhưng Perseus không thích chuyện như vậy, thế là vua phải tìm đủ cách để loại trừ chàng, nhưng không thành.

Một ngày nọ, nhà vua tuyên bố đính hôn và sẽ cưới vợ. Ông yêu cầu mọi người trong triều đình phải nộp lễ vật để ăn mừng. Riêng Perseus thì phải chặt đầu Medusa và nộp về cho vua, nếu có vậy thì vua sẽ cưới vợ và thả hai mẹ con tự do.

Trước khi bị nữ thần Athena biến thành quái vật do làm việc ô uế với thần biển Poseidon trong đền thờ thì Medusa không xấu xí như hai người chị của mình, nhưng sau khi bị biến phép, nàng trở thành quái vật xấu xí như hai chị em của mình. Cả ba được gọi là Gorgons, nhưng chỉ có Medusa là không bất tử như hai người kia, vậy là nữ thần Athena chỉ cho Perseus cách nhận diện Medusa. Và các vị thần ở núi Olympus cùng thần Zeus, thần Hermes, thần Hades trang bị đủ thứ cho chàng.

Kết quả là chàng đã chặt đầu được Medusa, đem đầu về cho nhà vua. Lúc đó chú ngựa bay Pegasus và chiến binh Chrysaor được giải thoát.
Sao Mirfak hay Algenib hoặc Alpha Persei, là ngôi sao sáng nhất của chàng dũng sĩ Perseus. Đây là một ngôi sao siêu khổng lồ với độ sáng biểu kiến là 1,806 với khoảng cách xấp xỉ cách chúng ta là 510 năm ánh sáng. Nó cũng là một trong những ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, nó chỉ sáng thua 34 ngôi sao khác sáng hơn nó thôi.

Nếu bạn sống ở vùng có vĩ độ như miền nam nước Mỹ, ven Địa Trung Hải, Tây Tạng, Triều Tiên và Hàn Quốc, cùng Nhật Bản, bạn sẽ thấy ngôi sao này không bao giờ lặn dưới đường chân trời. Nó nằm trong một khu vực được gọi là Cụm Alpha Persei, có thể quan sát dễ dàng qua ống dòm.

Tên Mirfak theo tiếng Arab có nghĩa là khuỷu tay. Ngôi sao này nặng hơn Mặt Trời 7,3 lần và to lớn gấp 60 lần.

Tiếp theo là Beta Persei, hay còn gọi là Algol thuộc chòm sao Perseus (Anh Tiên) nhé. Tên của ngôi sao này xuất phát từ tiếng Ả Rập, có nghĩa là ma cà rồng hay cái đầu của con quỷ.

Ngôi sao này được biết đến về sự khác nhau về độ sáng trong một chu kỳ kéo dài 2 ngày 20 giờ và 49 phút, ngôi sao này có thể nhìn thấy được bằng mắt thường. Sự thay đổi độ sáng của Algol là do vật chất đặc biệt của ngôi sao nằm phía trước, thực tế thì đây là một hệ nhiều ngôi sao và có một ngôi sao thường xuyên đi ra trước theo cái nhìn từ Trái Đất của chúng ta.

Khi ngôi sao mờ hơn đi ra phía trước ngôi sao sáng hơn, thì độ sáng của Algol là tối thiểu, độ sáng tối đa sáng gấp 3 lần độ sáng tối thiểu của nó. Những nhà thiên văn cổ đại không biết lý do tại sao ngôi sao này lại thay đổi độ sáng, nhưng họ biết được chu kỳ thay đổi độ sáng của nó.

Ngôi sao này được gán cho cái đầu của nữ quái vật Medusa, đã bị chặt bởi Perseus. Ở Việt Nam chúng ta có thể nhìn thấy ngôi sao này suốt năm, tuy nhiên sẽ có khoảng thời gian chúng ta chỉ nhìn thấy nó vào sau hoàng hôn hay trước bình minh vài tiếng đồng hồ. Thời gian tốt nhất để quan sát nó là từ mùa thu cho đến mùa xuân, vào mùa thu thì nó sẽ xuất hiện ở phía đông bắc, mọc cao hơn vào mùa đông và sẽ lên bầu trời hướng tây bắc vào mùa xuân.

Messier 34 hay NGC 1039 là một cụm sao mở với độ sáng biểu kiến là 5,5 và cách chúng ta cỡ 1500 năm ánh sáng. Tuổi đời của nó khoảng 250 triệu năm tuổi, nó chứa khoảng 400 ngôi sao và có bán kính rộng chừng 7 năm ánh sáng.

Messier 76 với cái tênTinh vân Cái chuông nhỏ, hay Little Dumbbell Nebula trong tiếng Anh, là một tinh vân hành tinh có độ sáng biểu kiến là 10,1 và cách Mặt Trời khoảng 2500 năm ánh sáng.

Đây là một trong những thiên thể khó quan sát nhất trong cuốn danh mục các thiên thể của Messier. Kích cỡ biểu kiến của nó là 2,7 × 1,8 cung phút. Ở chòm sao Vulpecula cũng có Tinh vân Dumbbell, là Messier 27. Nên thêm chữ Little để phân biệt.

Sau cùng là nàng công chúa Andromeda. Andromeda là con của Vua Cepheus và Hoàng hậu Cassiopeia, họ trị vì cường quốc Ethiopia xưa. Hoàng hậu thường khoe con mình xinh đẹp, tài giỏi với mọi người. Khi các nữ thần biển nghe thấy những lời khoe khoang đó thì đã nổi giận và gây thiên tai lên xứ Ethiopia, giết hại dân lành.

Vua Cepheus phải nộp con gái của mình, là công chúa Andromeda. Vua cha dẫn con gái ra một mỏm đá ven biển để nộp cho các vị thần biển và đợi con thủy quái, là chòm sao Cetus lên để đánh chén. Ngay lúc đó, chàng Perseus đang đi ngang qua và thấy như vậy bèn giải cứu cho nàng và đặt điều kiện với vợ chồng vua là sẽ kết hôn với nàng. Chàng đã sử dụng lưỡi hái của Hermes để chặt đầu quái vật, hoặc có bản ghi là dùng đầu của Medusa để biến thủy quái Cetus thành đá.

Khi lễ cưới đang diễn ra, thì Agenor (hay Phinee) là người đã có đính ước với Andromeda trước, đến và giành lại nàng cho mình. Ông kéo binh lính tới và gây chiến với Perseus, nhưng chàng giơ cái đầu rắn lên và biến tất cả thành đá.

Sau đó chàng về Seriphos để nộp đầu Medusa cho vua Polydectes, nhưng vua đã thất hứa khi ông giở trò sàm sỡ với mẹ chàng là Danaë. Bực tức, chàng biến tất cả quan trong triều đình và ông vua thành đá, rồi giao đầu lại cho nữ thần Athena.

Sao Alpheratz hay Alpha Andromedae là ngôi sao chung với chòm sao ngựa bay Pegasus như đã nói ở đầu video. Ngôi sao này có độ sáng biểu kiến là 2,06, tức là sao sáng nhất của chòm sao Andromeda. Alpheratz nặng hơn và sáng hơn Mặt Trời 3,6 lần và 200 lần. Nhiệt độ bề mặt của nó là 13 ngàn 800 độ K. Nó cách chúng ta 97 năm ánh sáng.

Trong nàng công chúa Andromeda có một thiên hà cùng tên rất nổi tiếng. Messier 31 hay Thiên hà Andromeda là một thiên hà xoắn ốc cách chúng ta 2,5 triệu năm ánh sáng, nó là thiên hà xoắn ốc gần với Ngân Hà của chúng ta nhất. Thiên hà Andromeda chứa hàng ngàn tỷ ngôi sao, trong khi Ngân Hà của chúng ta chỉ sở hữu khoảng 200 tới 400 tỷ sao.

Với độ sáng biểu kiến là +3,4, khiến nó trở thành một trong những thiên thể Messier sáng nhất, và nó cũng là một trong những thứ xa nhất mà mắt thường của con người có thể nhìn trực tiếp được. Khi quan sát qua kính thiên văn cỡ nhỏ, bạn sẽ thấy được phần trung tâm của thiên hà. Nếu nó sáng hơn nhiều so với hiện tại, bạn sẽ thấy được toàn bộ thiên hà này trên bầu trời với kích cỡ lớn hơn 6 lần so với trăng tròn.

Ngoài ra còn có Messier 110 là một thiên hà lùn hình ellip. Có 8 cụm sao cầu trong phần phát sáng xung quanh nó. Đây không phải là một thiên hà lùn chuẩn mực, đang có sự hình thành sao ở đây, và nó không có hố đen ở tâm. M110 cách chúng ta 2,9 triệu năm ánh sáng.

Các hành tinh buổi sáng

Bầu trời buổi sáng của tháng 10 là một màn trình diễn lung linh giúp bạn có hứng thú dậy sớm chạy bộ vài vòng và chuẩn bị cho một ngày mới năng động.

Ngay từ đầu tháng, bộ ba Kim Tinh – Hỏa Tinh – Mộc Tinh đã nằm ở gần chân trời hướng đông sau 4 giờ sáng để đợi bạn thức dậy rồi. Trong khi Mộc Tinh có xu hướng mọc lên cao, thì Kim Tinh và Hỏa Tinh dần lặn thấp xuống qua mỗi sáng.

Vào sáng 9 tháng 10, trăng tàn cuối tháng sẽ nằm kế bên Kim Tinh và tỏa sáng của Hỏa-Mộc Tinh bên dưới đó. Và sáng hôm sau, tức 10 tháng 10, Mặt Trăng sẽ đi xuống và nằm kế Mộc Tinh, trong khi Kim và Hỏa Tinh nằm trên đó.

Từ ngày 16 tháng 10, Mộc Tinh và Hỏa Tinh sẽ tiến sát lại gần nhau và sẽ dường như nhập lại làm một. Rồi từ ngày 25 tháng 10, tới lượt Mộc Tinh và Kim Tinh tiến sát lại gần nhau. Ngoài ra, cặp còn lại là Kim Tinh và Hỏa Tinh cũng sẽ nằm sát gần nhau vào những buổi sáng đầu tháng 11.

Các sự kiện thiên văn

Ngày 12 tháng 10, Thiên Vương Tinh đạt vị trí đối lập. Hành tinh lục-lam khổng lồ sẽ đạt vị trí gần Trái Đất nhất và bề mặt của nó được chiếu sáng đầy đủ nhất bởi Mặt Trời. Đây là thời gian tốt nhất để chụp hình và quan sát Thiên Vương Tinh. Nhưng do khoảng cách từ chúng ta đến đó nên nó chỉ xuất hiện như là một chấm nhỏ dù quan sát qua kính thiên văn cỡ lớn.

Thiên Vương Tinh sẽ mọc lên bầu trời hướng đông vào 19 giờ 1, lên cao nhất trên bầu trời vào 23 giờ 39 và lặn vào 4 giờ 20 ở chân trời hướng tây. Nó nằm trong chòm sao Pisces (Hai con cá) suốt đêm.

Còn rạng sáng 21 tháng 10 bạn sẽ quan sát được Mưa sao băng Orionid. Mưa sao băng Orionid là một cơn mưa sao băng trung bình với lượng sao băng khoảng 25 sao/giờ. Cơn mưa sao băng nầy thường diễn ra từ ngày 16/10 đến 30/10 và năm nay đạt cực điểm là vào 20 và 21/10. Trăng thượng huyền có thể sẽ ảnh hưởng tới buổi quan sát của bạn.

Cuối cùng là vào ngày 26 tháng 10, Kim Tinh sẽ nằm xa nhất về phía đông. Đây là thời điểm tốt nhất để quan sát Kim Tinh vào nửa cuối năm 2015. Bạn hãy quan sát nó thấp gần chân trời hướng đông từ sau 2 giờ sáng trong chòm sao Leo (Sư tử) cho tới sáng. Vào sáng ngày này, Kim Tinh sẽ nằm kế sát Mộc Tinh và cách Hỏa Tinh không xa.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Thuyết minh : Mây Trắng

Hình ảnh sử dụng trong video :
Nam Nguyễn
https://goo.gl/TQIjJm

Đêm trăng
Chuong Bao (nhóm Nhiếp Ảnh Thiên Văn)
https://goo.gl/lxOTwU

Celestial Grouping
Eteny
http://goo.gl/JOWM5G

Orionid Meteor Shower 2012 and Auroras
Tommy Eliassen
http://goo.gl/5wUZ5Q

Legends of the Night sky
Imiloa Astronomy Center
http://goo.gl/zLymK1

Pegasus
Kagaya
http://goo.gl/2zcvmo

Minerva's Visit to the Muses
Joos de Momper

Messier 15
Astrofoto.ca
http://goo.gl/Zc6Ozj

2012 Perseid Meteor Shower
Roberto Porto
http://goo.gl/yC8c4A

Perseid Meteor Shower
Dennis di Cicco

Urania's Mirror - Perseus
Sidney Hall
https://goo.gl/BmiIeI

Grækenlands ældste teater i Argos
Karin Helene Pagter Duparc
https://goo.gl/yYb67n

Polydectes
Bill
https://goo.gl/1U5IT3

M34 Open Star Cluster
Kathryn De Jong
http://goo.gl/N6Lsgi

Messier 76
Ken Crawford (Rancho Del Sol Obs.)
http://goo.gl/qC1p3P

Andromeda Starry Tales
Kagaya
http://goo.gl/jLLPn1

Perseus and Andromeda
by eviltt
http://goo.gl/Bls6Ef

Perseus turning Phineas and his Followers to Stone
Luca Giordano
http://goo.gl/kAbp22

Andromeda Galaxy
John Kielkopf, University of Louisville
http://goo.gl/tj4TRo

Messier 110
Johannes Schedler (Panther Observatory)
http://goo.gl/CLsB7J

2011 Orionid Meteor Shower
Monika Landy-Gyebnar
http://goo.gl/M4Ngbh

Orionid Meteors
StarDate
https://goo.gl/OtFtzM

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium
Quan sát bầu trời tháng 10 năm 2015 Quan sát bầu trời tháng 10 năm 2015 Reviewed by Quang Niên on 10/01/2015 12:00:00 SA Rating: 5