Header Ads

Quan sát bầu trời tháng 9 năm 2015

Chúng ta đang trong những ngày thu với khí trời mát mẻ và dễ chịu. Trong những đêm mùa thu tháng 9 này, bạn sẽ quan sát được tốt nhất Hải Vương Tinh trong năm, nhật thực một phần nếu bạn ở nam Châu Phi, nguyệt thực toàn phần nếu bạn ở phần còn lại của thế giới trừ Đông Á và Châu Úc, và dĩ nhiên là những chòm sao của bầu trời đêm mùa thu, như Aquarius và Capricornus.

Quan sát bầu trời tháng 8 năm 2015.
Quan sát bầu trời tháng 8 năm 2015.

Các hành tinh buổi chiều tối

Ngay khi màn đêm vừa buông xuống trong những buổi tối tháng 9 này, bạn sẽ quan sát được Thổ Tinh nằm cao khoảng 40 độ ở bầu trời hướng tây nam. Nếu bạn muốn quan sát nó thì hãy nhanh chóng nhé, vì nó sẽ lặn đi cùng chòm sao của mùa hè Scorpius sau 9 giờ tối.




Các chòm sao và thiên thể

Bầu trời đêm tháng 9 mời gọi bạn tới với vùng biển của bầu trời đêm, có tên gọi như vậy bởi vì khu vực này chỉ toàn những chòm sao có liên quan tới nước.

Trước tiên là một chòm sao hoàng đạo với hình ảnh là một chàng thanh niên mang bình nước, tên gọi là Aquarius, hay Bảo Bình. Đây là chòm sao lớn thứ 10 trên bầu trời với 3 thiên thể Messier và có 2 cơn mưa sao băng lớn từ đây.

Chòm sao này rất là quen thuộc với chúng ta, vì nó được nhắc tới trong những cơn mưa sao băng Eta Aquarid vào tháng 5 và Delta Aquarid vào tháng 7 hằng năm. Và nó cũng là một trong 13 chòm sao hoàng đạo.

Theo Thần thoại Hy Lạp, Aquarius là Ganymede, con của vua Tros. Ganymede là một gián điệp đã lấy đi mắt của thần Zeus bằng việc ngụy trang thành một con đại bàng, chính là chòm sao Aquila, sau đó chàng lên núi Olympus và phục vụ nước cho các vị thần ở nơi đây.

Sao sáng nhất của chòm Aquarius là sao Sadalsuud, nó có độ sáng biểu kiến là 2,91 và cách chúng ta khoảng 610 năm ánh sáng. Tên gọi của nó có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập, có nghĩa là sự may mắn. Hay tên Latin của nó là Lucida Fortunae Fortunarum, cũng có nghĩa là sự may mắn.

Messier 2 là cụm sao cầu nằm cách sao Sadalsuud 5 độ về phía bắc. Cụm sao này đã được 13 tỷ năm tuổi và chứa khoảng 150 ngàn ngôi sao, nó trải rộng 175 năm ánh sáng trong không gian và đây là một trong những cụm sao cầu to lớn nhất từng được biết tới.

Messier 2 cách chúng ta 37500 năm ánh sáng với độ sáng biểu kiến là 6,3, nên bạn hãy quan sát qua các thiết bị hỗ trợ để thấy được rõ ràng hơn nhé.

Tiếp theo là thiên thể Messier còn lại của Aquarius : Messier 72. Đây cũng là một cụm sao cầu cách chúng ta khoảng 53 ngàn năm ánh sáng và nằm vượt ra khỏi trung tâm của thiên hà. Đường kính của cụm sao này là 106 năm ánh sáng và nó có độ sáng biểu kiến là 9,3. Nó chứa nhiều sao khổng lồ xanh và đây là một cụm sao còn rất trẻ.

Bây giờ chúng ta hãy tới với một chòm sao hoàng đạo cũng thuộc vùng thiên hải này, đó là chòm sao Capricornus, với hình ảnh là một chú dê biển.

Capricornus là chòm sao có diện tích trung bình khi xếp đứng thứ 40 về độ lớn và nó là chòm sao mờ nhạt thứ hai trên bầu trời, sau chòm sao Cancer. Chòm sao này có chứa 3 ngôi sao được biết là có sở hữu hành tinh riêng, và một thiên thể Messier nổi tiếng.

Theo Thần thoại Hy Lạp, chòm sao này liên quan tới thần rừng Pan – một vị thần có chân và sừng của con dê. Crotus là con trai của ông là một sinh vật lưỡng cư, chính là chòm sao Sagittarius ở ngay bên cạnh.

Thần rừng Pan vì đã giải cứu các vị thần trong nhiều tình huống nguy cấp nên đã được thần Zeus cho lên bầu trời để bày tỏ lòng biết ơn. Những lần giải cứu như là cuộc chiến đấu với những vị thần khổng lồ Titan, sau đó thì ông cảnh báo cho các vị thần Typhon biết rằng có một con quái vật được gởi tới bởi Gaia và khuyên các thần hãy biến hình thành động vật cho tới khi qua nguy hiểm.

Sao Sheddi hay có tên gọi khác là Deneb Algedi hoặc Delta Capricorni là ngôi sao sáng nhất chòm sao này với độ sáng biểu kiến là 2,85. Cái tên Deneb Algedi theo tiếng Ả Rập có nghĩa là cái đuôi của con dê. Ngôi sao này nằm rất gần đường hoàng đạo và có thể giao hội gần với Mặt Trăng hay hiếm hơn là với các hành tinh. Trong tháng 9 năm 2015 thì vào đêm 25 sẽ có giao hội giữa nó và Mặt Trăng.

Ngôi sao sáng thứ nhì của chú dê biển là Dabih hay Beta Capricorni, theo tiếng Ả Rập thì tên của ngôi sao này có nghĩa là người bán thịt. Dabih không phải là một ngôi sao đơn, nó là một hệ sao đôi với khoảng cách 328 năm ánh sáng từ chúng ta. Một ngôi sao sáng 3,05 độ còn ngôi sao còn lại là 6,09 độ, hai sao cách nhau 3,5 cung phút, tức là 0,34 năm ánh sáng và hoàn thành vòng quay quanh lẫn nhau mất 700 ngàn năm.

Bây giờ mời bạn tới với thiên thể Messier duy nhất của chòm sao này, đó chính là Messier 30. Đây là một cụm sao cầu cách chúng ta khoảng 28 ngàn năm ánh sáng và trải rộng 90 năm ánh sáng trong không gian. Cụm sao này đang tiến về chúng ta với tốc độ 181,9 cây số mỗi giây. Đây là một trong những thiên thể xa xôi và sâu thẳm đầu tiên được phát hiện bởi Charles Messier vào năm 1764.

Giống như nhiều cụm sao cầu khác trong dải Ngân Hà, thì Messier 30 cũng đã trải qua một sự sụp đổ. Do sự sụp đổ nên lõi của cụm sao từng có bán kính 17,4 năm ánh sáng ngày nay chỉ có bán kính còn là 0,12 cung phút và khối lượng đã bị mất đi một nửa. Bạn có thể quan sát Messier 30 dễ dàng qua kính thiên văn cỡ nhỏ.

Vùng biển của bầu trời ngoài Aquarius và Capricornus ra, còn có Pisces hay Song Ngư cũng là một chòm sao hoàng đạo với hình ảnh hai chú cá, Cetus hay Kình Ngư nằm bên dưới với hình ảnh một con quái vật biển và Eridanus hay Ba Giang là một con sông dài ngoằn ngoèo. Chúng sẽ nằm toàn bộ ở bầu trời hướng đông nam sau 1 giờ sáng của những đêm tháng 9 này.

Các hành tinh buổi sáng

Hãy cùng bắt đầu ngày làm việc mới bằng việc chạy bộ vài vòng vào sáng sớm và hãy nhìn lên bầu trời để bắt gặp ‘Sao Mai’ nhé các bạn. ‘Sao Mai’ tức là Sao Kim hay Kim Tinh mọc vào buổi sáng, cũng là Kim Tinh nhưng mọc vào buổi chiều thì được gọi là ‘Sao Hôm’.

Cả ‘Sao Mai’ và ‘Sao Hôm’ đều chính là hành tinh Kim nhưng mọc vào khác thời điểm, bởi vì Kim Tinh nằm bên trong chúng ta so với Mặt Trời nên nó mọc và lặn rất nhanh, do đó nó có thể chuyển từ buổi chiều qua buổi sáng trong vài tháng, khác với các hành tinh ở bên ngoài chúng ta như Hỏa Tinh, Mộc Tinh hay Thổ Tinh, … chúng di chuyển chậm và chuyển buổi thường trên dưới một năm.

Kim Tinh đã bắt đầu mọc lên bầu trời từ sau 3 giờ rưỡi sáng ở chân trời hướng đông, sau đó tới 5 giờ sáng thì Hỏa Tinh và Mộc Tinh lần lượt mọc theo sau cũng ở bầu trời hướng đông. Bộ ba hành tinh sẽ nằm gần nhau như vậy cho tới cuối năm và sẽ có nhiều màn trình diễn đẹp được tạo ra bởi chúng trong những tháng tiếp theo.

Các sự kiện thiên văn

Ngày 13 tháng 9 sẽ có nhật thực một phần. Nhật thực một phần diễn ra khi Mặt Trăng nằm ở giữa Trái Đất và Mặt Trời, và nó chỉ che khuất được một phần của Mặt Trời. Nhật thực lần này sẽ xảy ra vào 13 giờ 55 phút (giờ Việt Nam) và quan sát được ở phía nam Phi châu, một phần đảo Madagascar ở Ấn Độ Dương, phía nam Ấn Độ Dương và một phần châu lục Nam Cực, tức là không quan sát được ở Việt Nam. Khi quan sát nhật thực cần phải sử dụng thiết bị màng lọc hỗ trợ, vì tia cực tím của Mặt Trời có thể làm hại mắt và gây mù lòa.

Còn vào ngày 28 tháng 9, nguyệt thực toàn phần sẽ diễn ra. Nguyệt thực toàn phần diễn ra khi Mặt Trăng đi hoàn toàn vào vùng bóng tối của Trái Đất. Trong suốt quá trình này, Mặt Trăng sẽ dần tối hơn và sau đó sẽ có màu đỏ cam. Pha toàn phần nguyệt thực sẽ bắt đầu từ 9 giờ 12 phút tới 10 giờ 23 phút trong khi pha một phần xảy ra từ 8 giờ 8 phút tới 11 giờ 27 phút, tất cả đều theo giờ Việt Nam.

Lần nguyệt thực này ở Việt Nam sẽ không quan sát được mà sẽ quan sát được toàn bộ tiến trình ở hầu hết Mỹ châu (trừ bờ biển phía tây của Bắc Mỹ), phía tây Âu châu và phía tây Phi châu cùng toàn bộ Đại Tây Dương. Đây là lần nguyệt thực toàn phần cuối cùng trong chuỗi 4 nguyệt thực toàn phần liên tiếp cách nhau đúng 6 lần trăng tròn. Lần trước vào ngày 4 tháng 4 năm 2015 và 8 tháng 10 năm 2014 ở Việt Nam chúng ta có quan sát được.

Ngoài ra, vào ngày 23 tháng 9 này, chúng ta sẽ bước vào tiết Thu phân. Thu phân năm 2015 sẽ diễn ra vào lúc 15 giờ 16 phút, Mặt Trời sẽ chiếu sáng trực tiếp trên đường xích đạo và thời gian ngày đêm sẽ dài bằng nhau trên toàn thế giới. Đây là ngày đầu tiên của mùa thu ở bắc bán cầu và là ngày đầu tiên của mùa xuân ở nam bán cầu.

Theo thiên văn phương tây, đây là ngày bắt đầu của mùa thu. Còn theo văn hóa phương đông, Thu phân chính là ngày phân chia mùa thu, mùa thu bắt đầu từ tiết Lập thu vào ngày 8 tháng 8 dương lịch và kết thúc trước ngày Lập đông vào ngày 8 tháng 11 dương lịch.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Nguồn thông tin :
- ConstallationGuide.com
- Wikipedia
Thuyết minh : XOanh Nguyễn

Hình ảnh sử dụng trong video :
Stargazing
MeganeRid
http://goo.gl/PeSyXM

Halley’s Comet on May 5th & 6th
DanSpace77
http://goo.gl/6Aje6A

Ganymede
David Ebony
http://goo.gl/Z60yt7

Messier 2
Louis P. Marchesi
http://goo.gl/0mjWQK

Messier 72
REU program/NOAO/AURA/NSF
http://goo.gl/EbxX9i

Pan the Greek demigod
CReevesABudd
http://goo.gl/l9dUAz

Kronos the Titan
Wrath of the Titans
http://goo.gl/Xp7Lgb

Messier 30
Astrobin
http://goo.gl/fqRh0u

Venus Pacific Levelled
Brocken Inaglory
https://goo.gl/7osDhI

Venus in the Western Sky for 2010
Raven Yu
https://goo.gl/GTtRCh

13 September 2015 — Partial Solar Eclipse
TimeAndDate
http://goo.gl/V1N8Uh

A Partial Solar Eclipse over Texas
Jimmy Westlake (Colorado Mountain College) & Linda Westlake
http://goo.gl/PAOnJh

NASA | Lunar Eclipse Essentials
NASA Goddard
http://goo.gl/VKo4oF

28 September 2015 — Total Lunar Eclipse
TimeAndDate
http://goo.gl/FykM5Z

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium