Quan sát bầu trời tháng 7 năm 2015

Tháng 7 với những cơn mưa mùa hè đặc trưng, và sau khi nó đi qua là để lại cho bạn cả bầu trời đêm trong vắt và đầy sao sáng lấp lánh. Trong tháng 7 này, phi thuyền New Horizons tới hành tinh lùn Pluto sau gần 10 năm lang thang trong không gian vũ trụ. Và cơn mưa sao băng Delta Aquarid dành cho bạn vào cuối tháng, cùng với hai chàng Nhân Mã và Tam giác mùa hè.

Quan sát bầu trời tháng 7 năm 2015. Tác giả hình : B.A.E. Inc. / Alamy.
Quan sát bầu trời tháng 7 năm 2015. Tác giả hình : B.A.E. Inc. / Alamy.

Các hành tinh buổi chiều tối

Những ngày cuối tháng 6 vừa qua, bạn đã được tận mắt chứng kiến Kim Tinh và Mộc Tinh di chuyển ngày càng gần lại với nhau và chúng nằm gần nhau nhất vào ngày 30 tháng 6 ở chân trời hướng tây.




Còn những ngày đầu tháng 7 này, bạn sẽ được tiếp tục thấy chúng gần nhau và sau đó sẽ xa dần ra nhau. Sau đó, qua mỗi buổi chiều trong tháng 7 này, cả hai sẽ dần xa ra nhau và sẽ nằm thấp hơn trên bầu trời so với ngày hôm trước. Tới cuối tháng, bạn sẽ không còn thấy chúng trên bầu trời sau 7 giờ rưỡi tối.

Bây giờ bạn hãy nhìn về hướng đông nam vào những buổi chiều tối của tháng 7 này, cũng như các tháng trước, bạn sẽ thấy được Thổ Tinh đang tỏa sáng gần gần ngôi sao màu đỏ cam Antares của chòm sao Scorpius (Bò cạp). Thổ Tinh cùng chòm sao Bò cạp sẽ lên cao và lặn dần ở chân trời hướng tây nam sau 2 giờ sáng.

Các chòm sao và thiên thể

Ở hai bên trái và phải của chòm sao Scorpius (Bò cạp), có hai chòm sao rất đáng chú ý dành cho bạn trong những đêm đầy sao tháng 7 này. Đó là chòm sao Sagittarius nằm về phía đông so với chòm sao Scorpius và chòm sao Centaurus nằm về phía tây.

Cả hai chòm sao Sagittarius và Centaurus đều có hình dạng là một nhân mã – tức là nửa phần trên là người và nửa phần dưới là ngựa. Nên các dịch giả trước đây khi dịch qua tiếng Việt đã thêm chữ ‘bán’ vào để phân biệt hai nhân mã này, kết quả là hiện nay nhiều người quen gọi Sagittarius là Nhân Mã và Centaurus là Bán Nhân Mã.

Tuy nhiên, Centaurus là một nhân mã đầy đủ chớ không phải một nhân mã thiếu mất bộ phận nào, nên tên gọi Bán Nhân Mã là không có ý nghĩa. Vậy, ta hãy thống nhất sử dụng tên gọi với các tài liệu trong các ngôn ngữ khác, mà cụ thể ở đây là tiếng Anh. Chòm sao Sagittarius là Archer, nghĩa là Cung thủ hay Người bắn cung. Còn Centaurus là Centaur, nghĩa là Nhân mã.

Đầu tiên chúng ta hãy tới với chòm sao Cung thủ, tức là Sagittarius. Chòm sao là một trong 13 chòm sao Hoàng đạo và có dải Ngân Hà chạy ngang qua, nên nó sẽ có rất nhiều thiên thể thú vị cho bạn quan sát. Trong chòm sao này có một nhóm sao với hình dạng rất dễ dàng nhận thấy, đó là Nhóm sao Teapot, hay Nhóm sao Cái ấm trà.

Khi nói tới chòm sao này người ta thường chú ý tới khu vực Cái ấm trà này hơn là phần còn lại của chàng Cung thủ, cũng giống như người ta chú ý tới Nhóm sao Bắc Đẩu hơn là phần còn lại của chòm sao Gấu lớn. Cái ấm trà của chàng Cung thủ nằm ở khu vực trung tâm của dải Ngân Hà, nơi đây cách chúng ta tới 30 ngàn năm ánh sáng và có khả năng tồn tại hố đen khổng lồ ở đó.

Ngoài ra, có một nhóm sao khác cũng thuộc chòm sao này, đó là nhóm sao Nam Đẩu, cũng là một cái đẩu nhưng ở phía nam, khác với Bắc Đẩu nằm ở phía bắc.

Theo Thần thoại La Mã, Sagittarius được đề cập tới như là một nhân mã – tức là nửa người, nửa ngựa – tên là Chiron, là con của Philyra và Saturn. Tuy nhiên, nhân vật Chiron này cũng thường được đại diện cho chòm sao Centaurus, nên một dị bản khác cũng cho rằng, Chiron đã tạo ra chòm sao Sagittarius để giúp những anh hùng Argonaut thực hiện được yêu cầu của Golden Fleece.

Còn theo một câu chuyện khác thì cho rằng Sagittarius không phải là một nhân mã mà là một cung thủ hay xạ thủ, là thần rừng Crotus – con của thần thiên nhiên Pan. Crotus được người Hy Lạp tin là đã có công phát minh ra cung tên để săn bắn. Crotus thường đi săn trên lưng ngựa và sống chung với những vị thần Muse, những vị thần này đã yêu cầu thần Zeus cho Crotus được lên bầu trời.

Mũi tên của thần rừng Crotus hướng về sao Antares – trái tim của con bò cạp Scorpius – để giết chết con bò cạp này, có lẽ là để trả thù cho chàng thợ săn Orion vì chàng Orion và Scorpius đã có một trận đấu quyết tử và đã trở thành kẻ thù của nhau.

Bây giờ bạn hãy hướng ống dòm của mình và quét chậm rãi lên khu vực này. Đầu tiên là ở phía trên của Cái ấm trà, bạn sẽ thấy hai tinh vân nằm gần nhau, là Tinh vân Lagoon (Messier 8) và Tinh vân Trifid, hay còn gọi là Tinh vân Chẻ ba (Messier 20).

Cả hai đều là những tinh vân khuếch tán, gồm những đám mây bụi khí và hydro. Các ngôi sao được hình thành từ đây do các khí ngưng tụ và nén lại bởi trọng lực, sau đó bởi áp lực lớn, chúng nóng lên và bắt đầu bùng cháy. Những tinh vân kiểu thế này là nơi hình thành các ngôi sao.

Nếu bạn đưa ống dòm vô ngôi sao ngôi sao đỉnh của cái bình trà, và kéo về bên trái, bạn sẽ gặp ngay một vệt sáng, đó chính là Messier 22, và kính thiên văn của bạn sẽ cho bạn thấy nó là một quả bóng khổng lồ với hơn nửa triệu ngôi sao và cách chúng ta 9600 năm ánh sáng.

Và bây giờ, bạn hãy xoay người và hướng mắt về bên phải của con bò cạp, để tới với chòm sao Centaurus. Centaurus là một chòm sao của bán cầu nam, nhưng bạn vẫn quan sát được nó ở bán cầu bắc, vì vậy, dĩ nhiên nó sẽ không lên quá cao trên bầu trời.

Centaurus chứa hai trong số mười sao sáng nhất bầu trời đêm, đó là Alpha Centauri và Beta Centauri. Và nó cũng sở hữu Centaurus A, là một trong những thiên hà sáng nhất bầu trời. Chòm sao này cũng là nhà của cụm sao cầu Omega Centauri, Tinh vân hành tinh màu xanh nổi tiếng – NGC 3918 cùng với Tinh vân Boomerang. Chòm sao Centaurus có 11 ngôi sao được biết là có sở hữu những hành tinh riêng, và không có thiên thể Messier nào ở đây.

Rigil Kentaurus hay tên khác là Alpha Centauri, là một hệ nhiều sao cách chúng ta chỉ 4,3 năm ánh sáng. Nhưng khi quan sát từ Trái Đất thì nó như là một ngôi sao đơn và sáng thứ ba trên bầu trời đêm. Ngoài ra còn Proxima Centauri là ngôi sao thứ ba trong hệ sao Alpha Centauri, nó là một ngôi sao lùn màu đỏ.

Proxima Centauri chỉ cách chúng ta 4,24 năm ánh sáng, và nó là ngôi sao gần hệ Mặt Trời nhất. Tuy nhiên nó rất mờ, độ sáng biểu kiến của nó là 11,05, nên bạn sẽ không quan sát được nó bằng mắt thường.

Chòm sao Centaurus chứa Centaurus A hay NGC 5128, là thiên hà sáng thứ năm trên bầu trời và là một trong những thiên hà sóng vô tuyến gần với hệ Mặt Trời nhất. Nó có thể là một thiên hà thấu kính hay thiên hà elip khổng lồ, với khoảng cách từ 10 tới 16 triệu năm ánh sáng.

Thiên hà này có độ sáng biểu kiến là 6,84, nên bạn hãy quan sát nó qua kính thiên văn để có cái nhìn tốt hơn. Centaurus A được cho là đã từng va chạm với một thiên hà xoắn ốc và nó đang trong quá trình ‘tiêu hóa’. Kết quả là có nhiều vụ nổ dữ dội bởi sự hình thành sao ở Centaurus A.

Omega Centauri là một cụm sao cầu của chàng nhân mã Centaurus. Nó tọa lạc 4 độ về phía nam so với thiên hà Centaurus A. Cụm sao này có độ sáng biểu kiến là 3,7 và nó cách chúng ta 15 800 năm ánh sáng. Nó có quỹ đạo quay xung quanh Ngân Hà của chúng ta và là một trong những cụm sao lớn nhất, sáng nhất mà có liên quan tới dải Ngân Hà. Cụm sao này có thể quan sát được bằng mắt thường nhưng tốt hơn bạn hãy quan sát qua thiết bị hỗ trợ.

NGC 3918 hay còn gọi là The Blue Planetary – Tinh vân Hành tinh màu xanh, là tinh vân hành tinh sáng nhất chòm sao Centaurus. Tinh vân này có độ sáng biểu kiến là 8,5 và bạn có thể quan sát được nó qua kính thiên văn cỡ nhỏ. Tinh vân này cách chúng ta 4900 năm ánh sáng, nó được khám phá bởi John Herschel vào năm 1834.

Đó là câu chuyện của hai chàng nhân mã, tiếp theo mời bạn tới với một điểm dừng chân rất thú vị của mùa hè này. Đó chính là Tam giác mùa hè.

Tam giác mùa hè là một tam giác trên bầu trời được tạo thành từ 3 đỉnh là 3 ngôi sao sáng, quan sát tốt vào mùa hè ở bắc bán cầu. Tuy nhiên, khi quan sát ở nam bán cầu bạn cũng có thể thấy được một phần của tam giác này.

Tam giác mùa hè chỉ là nhóm sao (asterism) chứ KHÔNG PHẢI là chòm sao (constellation), nhóm sao mang tính chất lịch sử và tính địa phương nhiều hơn và chúng được tạo nên từ những ngôi sao của những chòm sao khác nhau nên chúng không được công nhận như là một trong 88 chòm sao hiện đại.

Hãy nhìn về hướng đông bắc trong những đêm đầy sao của tháng bảy này để tìm ra cho mình ngôi sao màu trắng-xanh lấp lánh có tên là Vega, hay Chức Nữ thuộc chòm sao Lyra (Đàn trời). Nó là một đỉnh của Tam giác mùa hè và là ngôi sao sáng nhất trong ba đỉnh tam giác, bạn có thể thấy nó ngay cả trong thành phố bị ô nhiễm ánh sáng.

Tiếp theo ở bên phải-phía dưới của sao Vega đó là ngôi sao sáng thứ hai trong tam giác – sao Altair, hay Ngưu Lang thuộc chòm sao Aquila (Đại bàng).

Cuối cùng là ngôi sao ở bên trái-phía dưới so với sao Vega, đó là ngôi sao Deneb, hay Thiên Tân thuộc chòm sao Cygnus (Thiên Nga), ngôi sao này là ngôi sao sáng thứ ba trong ba đỉnh của tam giác.

Vào giữa tháng 8 tới đây, Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay sẽ giới thiệu tới các bạn video Ngưu Lang – Chức Nữ và Thiên văn học, kể về câu chuyện của cặp tình nhân này trong dân gian và những ngôi sao liên quan tới nó trong thiên văn học hiện đại. Mời các bạn đón xem.

Các hành tinh buổi sáng

Vào lúc 5 giờ sáng của những ngày đầu tháng 7 này, hãy nhanh chóng nhìn về hướng đông và bạn sẽ thấy được Thủy Tinh ở đó. Sao Thủy không sáng cho lắm, nó nằm thấp mà lặn đi nhanh chóng, và sẽ chìm vào trong ánh sáng của Mặt Trời đang dần mọc lên. Nên sẽ rất khó cho bạn quan sát.

Từ ngày 15 tháng 6, bạn sẽ không còn thấy Sao Thủy vào buổi sáng nữa. Vì nó đã lặn đi mất rồi.

Các sự kiện thiên văn

Vào ngày 7 tháng 7 tới đây, Trái Đất sẽ tới điểm xa Mặt Trời nhất trên quỹ đạo của nó trong năm nay với khoảng cách là 1,02 AU (tức là khoảng 152,59 triệu cây số) vào lúc 2 giờ 41 phút sáng. Điều này sẽ làm cho Mặt Trời trên bầu trời của chúng ta xuất hiện nhỏ bé hơn, ngoài ra những tác động khác như nhiệt độ có mát hơn hay không thì có ảnh hưởng rất nhỏ, bạn sẽ khó nhận ra được.

Ngày 14 tháng 7, phi thuyền New Horizons sẽ tới tiểu hành tinh Pluto (mà trước năm 2006 gọi là Sao Diêm Vương hay Diêm Vương Tinh, tức là một trong chín hành tinh của hệ Mặt Trời). Phi thuyền Chân trời mới dự kiến sẽ tới hành tinh lùn Diêm Vương vào lúc 18 giờ 49 phút 59 giây ngày 14 tháng 7 năm 2015. Phi thuyền này được phóng lên vào ngày 19 tháng 1 năm 2006 và nó là phi thuyền đầu tiên đi tới Pluto. New Horizons sẽ cho chúng ta những cái nhìn cận cảnh đầu tiên về Pluto và những vệ tinh của nó. Sau khi qua Pluto, phi thuyền sẽ tới vành đai Kuiper để khám phá các thiên thể băng đá ở gần rìa của hệ Mặt Trời.

Cuối cùng là vào rạng sáng ngày 28 và 29 tháng 7. Bạn sẽ được quan sát được mưa sao băng Delta Aquarid. Mưa sao băng Delta Aquadrid là một cơn mưa sao băng trung bình với lượng sao băng khoảng 20 sao/giờ. Cơn mưa sao băng nầy thường diễn ra từ ngày 15/7 đến 20/8 và năm nay đạt cực điểm là vào ngày 28 và 29/7. Trăng trương huyền gần tròn sẽ ảnh hưởng ít nhiều tới buổi quan sát của bạn.

Ngoài ra, vào ngày 31 tháng 7 sẽ có một lần trăng tròn nữa trong tháng 7 dương lịch. Như vậy tháng 7 dương lịch năm nay sẽ có hai lần trăng tròn và lần trăng tròn thứ hai này được gọi là Trăng xanh.

Thực ra Trăng xanh không phải có màu xanh, nó chỉ là trăng rằm bình thường như bao lần trăng rằm khác, điểm đặc biệt duy nhất vì nó là trăng tròn thứ hai trong một tháng dương lịch. Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay cũng sẽ gởi tới các bạn video về Trăng xanh vào giữa tháng 7 tới đây. Mời các bạn đón xem.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

----------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Nguồn thông tin :
- Thiên Văn Việt Nam - VACA
- ConstallationGuide.com
- Wikipedia
Thuyết minh : Xoanh Nguyễn

Hình ảnh sử dụng trong video :

Stargazing
MeganeRid
http://goo.gl/PeSyXM

Zodiac Signs
HansPeterKolb
http://goo.gl/TGwuDd

Sagittarius
Lonely Speck
http://goo.gl/k518GD

Sagittarius and Corona Australis, Microscopium, and Telescopium
Sidney Hall
https://goo.gl/ClBdb3

M8 The Lagoon Nebula
Panther Creek Astro
http://goo.gl/I9fnwS

M20 with amateur telescope
Hewholooks
https://goo.gl/6Jxjln

Messier 22
Tammy Plotner
http://goo.gl/WxYnnM

The Hamburger Galaxy
Paul Albers
http://goo.gl/QVsNRn

Omega Centauri
Jason Ware
http://goo.gl/utY5Zj

Starry River
Tunc Tezel
http://goo.gl/nNM3IO

Milky Way Amid the Trees
Alan Dyer
http://goo.gl/EPWZOc

New Horizons Pluto Kuiper Belt Flyby
NASA's Artist
http://goo.gl/NdgK0J

Delta Aquarid No. 1
Mike Lewinski
https://goo.gl/XMMJMs

FullMoon2010
Gregory H. Revera
https://goo.gl/WlyAYf

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium
Quan sát bầu trời tháng 7 năm 2015 Quan sát bầu trời tháng 7 năm 2015 Reviewed by Quang Niên on 7/09/2015 12:00:00 SA Rating: 5