Header Ads

Quan sát bầu trời tháng 5 năm 2015

Thời tiết nóng nực và thỉnh thoảng có những đêm trời đầy sao, báo hiệu rằng tháng 5 đã tới. Miền nam Việt Nam đã bắt đầu những cơn mưa đầu tiên trong khi miền bắc Việt Nam vẫn có những cơn mưa giông bất chợt, nên nếu thời tiết cho phép, bạn hãy nhanh chóng thưởng thức vẻ đẹp của bầu trời đêm nhé.

Quan sát bầu trời tháng 5 năm 2015.
Quan sát bầu trời tháng 5 năm 2015.

Trong tháng 5 này, bạn sẽ quan sát được ba hành tinh Kim, Mộc và Thổ trên bầu trời buổi tối, sự giao hội của Mặt Trăng với các hành tinh và mưa sao băng Eta Aquarid.




Các hành tinh buổi chiều tối

Ngay khi Mặt Trời vừa lặn ở chân trời hướng tây, bạn sẽ thấy ngay hai hành tinh sáng đang tỏa sáng ở đó. Nếu bạn là người thường xuyên quan sát bầu trời vào những tháng gần đây, bạn sẽ dễ dàng nhận ra hành tinh Kim là chấm sáng rất sáng nằm thấp bên dưới.

Còn chấm sáng bên trên là gì ? Đó chính là hành tinh Mộc. Hành tinh Mộc di chuyển rất nhanh trên bầu trời, vài tháng trước đây, nó còn mọc lên ở chân trời hướng đông vào buổi tối, mà bây giờ nó đã sắp sửa lặn đi ở chân trời hướng tây vào buổi tối.

Hành tinh Mộc sẽ thấp dần trên bầu trời qua mỗi ngày, trong khi hành tinh Kim thì mọc cao hơn qua mỗi ngày. Và cứ như vậy, thần Zeus và nữ thần Vệ Nữ sẽ nhanh chóng gặp gỡ thân mật nhau trên bầu trời chiều, và cụ thể là vào cuối tháng 6 năm nay.

Ngoài ra, còn một hành tinh khác đang mọc lên từ chân trời hướng đông trong những buổi tối tháng 5 này. Đó là hành tinh Thổ mọc lên cùng chòm sao Scorpius (Bò cạp). Hành tinh Thổ sẽ lên cao dần ở bầu trời hướng đông nam và lặn đi ở hướng tây nam khi bình minh dần tới.

Hành tinh Thổ sẽ tỏa sáng cùng với ngôi sao màu đỏ cam Antares. Vào ngày 5/5, Mặt Trăng sẽ gặp gỡ thân mật với hành tinh Thổ.

Các chòm sao và thiên thể

Sau khi Mặt Trời lặn ở chân trời hướng tây, bạn sẽ thấy được những chòm sao của bầu trời mùa đông đang chào tạm biệt bạn ở đó. Các chòm sao Orion với ba ngôi sao thẳng hàng và hai ngôi sao sáng, chòm sao Taurus với ngôi sao đỏ cam Aldebaran, chòm sao Canis Major với sao Sirius sáng nhất bầu trời đêm, … sẽ lặn đi ở chân trời hướng tây sau 9 giờ tối và nhường bầu trời lại cho những chòm sao của mùa xuân và mùa hè.

Nếu bạn thức trắng một đêm và quan sát bầu trời sao, bạn sẽ thấy rằng các ngôi sao, thiên thể sẽ di chuyển từ từ qua bầu trời. Chúng sẽ mọc lên từ hướng đông của bầu trời rồi lên cao và lặn đi ở bầu trời hướng tây.

Nhưng có một ngôi sao ngoại lệ, nó không đi đâu hết, mà các thiên thể khác phải quay quanh nó trong suốt đêm. Tên của ngôi sao kì lạ đó là Polaris, người ta còn gọi nó là sao Bắc cực. Bạn có biết tại sao lại như vậy không ?

Sở dĩ có như vậy là do nó nằm ngay trên trục của Trái Đất ở bắc bán cầu, và các ngôi sao khác xoay xung quanh nó là do Trái Đất luôn tự quay quanh trục của mình. Để cho dễ hiểu, bạn hãy liên tưởng tới cây dù và mở nó ra, sao Polaris nằm trên đỉnh của cây dù và các ngôi sao khác thì nằm ở xung quanh. Sau đó, bạn quay cây dù thì đỉnh dù vẫn đứng yên và các ngôi sao thì quay quanh cái đỉnh đó.

Để nhận ra ngôi sao Polaris thì không khó. Nhưng trước tiên, mời bạn tới với chòm sao Ursa Major (Đại Hùng – Chú gấu lớn), là hình ảnh một chú gấu to lớn trên bầu trời. Chòm sao này nổi tiếng với bảy ngôi sao sáng của nó tạo thành hình dạng của một cái gáo múc nước, được gọi là Nhóm sao Bắc Đẩu, hay trong tiếng Anh là Big Dipper.

Trong khu vực của chú gấu lớn bạn có thể quan sát được hai thiên hà nằm gần nhau, đó là Thiên hà Bode hay Messier 81 và Thiên hà Xì gà hay Messier 82. M81 là một thiên hà xoắn ốc và M82 là một thiên hà hình thành sao đều cách chúng ta 12 triệu năm ánh sáng, có độ sáng biểu kiến lần lượt là +7,9 và +9,3. Vậy bạn không quan sát nó qua mắt thường được mà phải quan sát qua ống dòm hay kính thiên văn.

M81 và M82 là hai thiên hà nằm gần nhau trên bầu trời và gần nhau trong không gian. Chúng cách nhau khoảng 1 độ trên bầu trời, điều này có nghĩa là bạn chỉ cần hướng ống kính về khu vực của chúng và sẽ thấy được cả hai thiên hà trong cùng một trường nhìn.

Và bây giờ là cách để tìm ra sao Polaris. Vì đây là sao Bắc cực nên bạn chỉ việc nhìn thấp về hướng bắc của bầu trời và sẽ thấy được một ngôi sao với độ sáng trung bình ở đó. Tuy nhiên nếu bạn chưa tìm ra hoặc muốn xác định cho chính xác, thì hãy tìm hiểu những cách sau đây nhé.

Cách đầu tiên là sử dụng Nhóm sao Bắc Đẩu trong chòm sao Gấu lớn. Như đã nói ở phần đầu, Bắc Đẩu là nhóm gồm bảy ngôi sao sáng của chòm sao Ursa Major – Chú gấu lớn, bạn hãy sử dụng hai ngôi sao ngoài cùng của cái gào múc nước này là sao Merak và sao Dubhe, nối chúng lại và đi thẳng về hướng bắc một khoảng bằng gấp năm lần đoạn thẳng vừa nối, lúc này bạn sẽ gặp được sao Bắc cực.

Cách thứ nhì là bạn hãy tìm ra chòm sao Cassiopeia (Thiên Hậu) với 5 ngôi sao tạo thành hình dạng chữ M hay chữ W. Nhóm sao Bắc Đẩu và chòm sao Thiên Hậu đối xứng nhau qua sao Bắc Cực. Việt Nam là quốc gia có vĩ độ thấp, nên sao Bắc cực cũng ở vị trí thấp và gần đường chân trời. Vì thế nên ta không thể đồng thời thấy cả nhóm sao Bắc Đẩu và chòm sao Thiên Hậu được.

Khi Bắc Đẩu từ từ lặn xuống đường chân trời về hướng tây bắc thì dần dần, chòm sao Thiên Hậu cũng mọc lên từ hướng đông bắc. Đây là thời điểm thích hợp để chúng ta dùng chòm sao Thiên Hậu xác định sao Bắc Cực.

Bạn hãy dùng ngôi sao Gama Cas và ngôi sao Ruchbah, kẻ đường vuông góc tại ngôi sao Gama Cas rồi kéo dài khoảng 7 lần độ dài đoạn thẳng nối hai sao này để tìm sao Bắc cực.

Cách cuối cùng là sử dụng nhóm sao Thập tự phương Bắc, đây là nhóm sao nổi bật có hình một chữ thập trên thiên cầu bắc, nó được tạo nên bởi các ngôi sao trong chòm sao Cygnus (Thiên Nga).

Các bạn dùng sao Gienah và sao Deneb (Deneb là 1 trong 3 đỉnh của tam giác mùa hè) của nhóm sao Thập tự phương Bắc để xác định sao Bắc cực bằng cách kẻ đường thẳng đi qua hai ngôi sao này. Đường thẳng bạn vừa kẻ sẽ đi qua sao Bắc Cực

Trên đây là 3 cách phổ biến để xác định sao Bắc cực. Các bạn xác định được sao Bắc Cực rồi thì sẽ không bị mất phương hướng nữa đâu nhé.

Các sự kiện thiên văn

Vào những ngày đầu tháng 5, bạn sẽ được chứng kiến mưa sao băng Eta Aquarid. Đây là trận mưa sao băng trung bình, với khoảng 20 đến 40 sao băng/giờ, nhưng nếu bạn quan sát ở bán cầu nam thì số lượng sao băng sẽ nhiều hơn.

Chòm sao Aquarius sẽ mọc dần ở đường chân trời hướng đông sau 2 giờ sáng, nên thời điểm tốt nhất để quan sát mưa sao băng này là 3 giờ. Bạn có thể quan sát mưa sao băng Eta Aquarid vào những rạng sáng từ ngày 21/4 đến 12/5, nhưng cực điểm của nó thì rơi vào rạng sáng 5 và 6/5.

Ngày 6/5/2015 nhằm ngày 18 tháng Ba năm Ất Mùi, nên Mặt Trăng mọc lên từ 7 giờ tối và lúc bạn đang quan sát sao băng ở hướng đông thì Mặt Trăng đang tỏa sáng ở hướng tây nam. Bạn cũng có thể quan sát Mặt Trăng nằm rất gần với hành tinh Thổ trong chòm sao Scorpius trong đêm đó.

> Bài viết Mưa sao băng Eta Aquarid vào đầu tháng 5.

Các hành tinh buổi sáng

Hành tinh Thổ là hành tinh duy nhất thống trị bầu trời sau nửa đêm trong suốt tháng 5 này. Hành tinh Thổ mọc lên từ buổi tối và lặn đi vào rạng sáng hôm sau, tức là bạn sẽ quan sát được nó suốt đêm.

Hành tinh Thổ sẽ đạt vị trí gần Trái Đất nhất và bề mặt của nó được chiếu sáng đầy đủ nhất bởi Mặt Trời vào ngày 23 tháng 5. Đây là thời gian tốt nhất để chụp hình và quan sát hành tinh Thổ. Một chiếc kính thiên văn cỡ vừa sẽ cho bạn thấy chi tiết về bề mặt của nó, khi quan sát qua ống nhòm bạn sẽ thấy được vành đai của nó. Hành tinh Thổ sẽ mọc lên bầu trời hướng đông từ 6 giờ chiều, lên cao nhất trên bầu trời vào nửa đêm và lặn sau 5 giờ rưỡi sáng ở chân trời hướng tây. Nó nằm trong chòm sao Scorpius (Bò cạp) suốt đêm.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

––––––––––


Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Thuyết minh : Xoanh Nguyễn

Hình ảnh sử dụng trong video :

Ngân Hà ở vịnh Vĩnh Hy, Ninh Thuận
Phuc Dang - Nhóm Nhiếp ảnh thiên văn
http://goo.gl/2jmjl7

Halley Dust and Milky Way
Mike Taylor
http://goo.gl/bZD7t7

Rotating earth axial tiles to orbit
Zaqwerdx
http://goo.gl/Q7nDrZ

Galaxy Wars: M81 versus M82
Johannes Schedler (Panther Observatory)
http://goo.gl/6RVccr

M81 & M82
Mike Hankey
http://goo.gl/SdeRGF

皐月(ごがつ)の風
月刊星ナビ2001年5月号掲載
Kagaya Yutaka
http://goo.gl/nAJXBD

Hình minh họa bầu trời bởi phần mềm Stellarium