Quan sát bầu trời tháng 3 năm 2015

Vậy là chúng ta đã bước vào tháng ba với bầu trời đêm mùa xuân với thời tiết khô ráo trên hầu hết cả nước. Thời tiết tháng ba của miền nam Việt Nam rất thích hợp để quan sát bầu trời đêm vì đây là mùa khô nên nhiệt độ thường ở mức 30 độ và lượng mưa rất thấp, hầu như không có mưa trong suốt tháng. Còn miền bắc Việt Nam thì nhiệt độ vẫn còn thấp và tăng nhẹ dần cho tới cuối tháng, nhiều đêm có mây và mưa nên bạn hãy xem dự báo thời tiết trước khi quyết định quan sát bầu trời đêm.

Quan sát bầu trời tháng 3 năm 2015. Tác giả hình : Terence Dickinson.
Quan sát bầu trời tháng 3 năm 2015. Tác giả hình : Terence Dickinson.

Tháng ba là tháng bắt đầu bầu trời đêm mùa xuân khi các chòm sao đặc trưng của bầu trời mùa đông lặn dần đi ở chân trời hướng tây còn các chòm sao đặc trưng của bầu trời mùa xuân thì mọc dần lên ở hướng đông và chiếm lãnh quyền thống trị bầu trời đêm.






Các hành tinh buổi chiều tối

Ngày 22 tháng 2 vừa qua, tức là mùng 4 Tết năm Ất Mùi, bạn đã được quan sát màn khiêu vũ tuyệt đẹp giữa hành tinh Kim và hành tinh Hỏa khi chúng giao hội gần với nhau trên bầu trời hướng tây. Và sau khi giao hội, chúng vẫn còn song hành cùng nhau trên bầu trời chiều của suốt tháng ba này, nhưng cả hai có những đường đi khác nhau cho riêng mình.

Hành tinh Kim thì mọc cao dần hơn qua mỗi ngày, trong khi hành tinh Hỏa thì dần thấp xuống qua mỗi chiều và nó sẽ nhanh chóng biến mất khỏi bầu trời. Bạn có biết tại sao lại như vậy không ?

Chúng ta hãy cùng nhìn các hành tinh từ trên cao trong không gian. Bạn sẽ thấy được rằng vào ngày 22 tháng 2, Trái Đất, hành tinh Kim và hành tinh Hỏa nằm dường như trên một đường thẳng, vì vậy bạn mới quan sát được chúng giao hội gần trên bầu trời chiều.

Rồi sau đó chúng tiếp tục di chuyển trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, mà hành tinh Kim thì nằm gần Mặt Trời hơn nên có đường quỹ đạo quanh Mặt Trời ngắn hơn và như thế nó sẽ di chuyển hơn. Còn hành tinh Hỏa thì ngược lại và như vậy nó sẽ di chuyển chậm hơn hành tinh Kim.

Hành tinh Kim di chuyển nhanh nên chúng ta có thể quan sát nó dài lâu trong khi hành tinh Hỏa di chuyển chậm nên chúng ta đã bỏ nó lại sau lưng và dĩ nhiên là nó sẽ không còn xuất hiện trên bầu trời nữa.

Đừng lo lắng vì hành tinh Hỏa biến mất như vậy, mùa Tết năm 2016 nó sẽ trở lại vào bầu trời buổi sáng rồi sẽ từ từ xuất hiện ở bầu trời buổi tối cho các bạn thuận tiện quan sát. Còn hành tinh Kim sẽ lên cao nhất vào tháng 6 năm 2015 này rồi cũng sẽ biến mất dần đi vì lúc đó nó mọc vào ban ngày chớ không phải vào buổi tối nữa rồi.

Đó là câu chuyện của thần vệ nữ Venus và thần chiến tranh Mars. Bây giờ chúng ta hãy tới với Chúa tể của các vị thần là Jupiter – hành tinh Mộc.

Vào những buổi chiều tối sau khi Mặt Trời lặn trong tháng ba này, bạn hãy thử cảm giác này xem sao nhé. Bạn hãy đứng ở những nơi quan sát tốt bầu trời như là cánh đồng, sân thượng tòa nhà cao, … rồi nhìn về hướng tây, bạn sẽ thấy ngay hành tinh Kim đang tỏa sáng ở đó, rồi quay lưng lại 180 độ, tức là hãy nhìn về hướng đông, và bạn sẽ thấy được một hành tinh khác đang tỏa sáng ở đó, nó chính là hành tinh Mộc. Thiệt là thú vị khi bạn dang tay ra về hai hướng đông, tây, rồi hành tinh Kim và hành tinh Mộc sẽ nằm trọn trong tay bạn.

Tuy nhiên, khi hành tinh Mộc mọc cao dần lên ở bầu trời hướng đông thì hành tinh Kim cũng lặn dần xuống ở bầu trời hướng tây. Nên bạn nếu muốn quan sát đồng thời cả hai hành tinh thì hãy quan sát từ sau khi Mặt Trời lặn cho tới khoảng 7 giờ rưỡi tối.

Các chòm sao và thiên thể 

Chúng ta đã bước vào tháng ba rồi, trong tháng ba này bạn hãy bước ra ngoài trời vào những đêm buổi tối đẹp trời và bạn sẽ gặp hai anh em sanh đôi Castor và Pollux, hình ảnh này tượng trưng cho một chòm sao, tên gọi là Gemini, là một trong 48 chòm sao Ptolemy, cũng nằm trong danh sách 88 chòm sao hiện đại, và cũng là một trong 13 chòm sao hoàng đạo.

Trong thần thoại Hy Lạp và thần thoại La Mã, Castor và Pollux, hay còn được gọi chung là Polydeuces, là anh em sanh đôi – con của mẹ Leda, nhưng Castor là con nuôi của Tyndareus, vua xứ Sparta, và Pollux là con nuôi của Zeus. Rất nhiều dị bản về hoàn cảnh ra đời của anh em này, có bản cho rằng hai anh em được sanh ra từ quả trứng cùng với các chị em sanh đôi là Helen và Clytemnestra. Sau khi Castor bị giết chết, Pollux đã xin Zeus cho sự bất tử của mình với người anh em để cứu Castor, Zeus đồng ý và giữ họ thành một cặp rồi đưa lên trời thành chòm sao Gemini.

Trong tiếng Latin, anh em sanh đôi là Gemini hoặc Castores. Chòm sao này nằm về phía tây của chòm Taurus, về phía đông của chòm Cancer, phía bắc là chòm Auriga và Lynx, cùng theo phía nam là chòm Monoceros và Canis Minor. Mặt Trời sẽ đi qua chòm sao này trên đường thẳng hoàng đạo từ ngày 21/5 đến 20/6 hằng năm. Vào giữa cuối tháng tám, Gemini sẽ xuất hiện dọc theo đường chân trời phía đông mỗi sáng bình minh trước khi Mặt Trời mọc. Bây giờ là thời gian tốt nhất để quan sát chòm sao này, vào cuối tháng tư và đầu tháng năm chòm sao sẽ lặn dần về phía tây và sẽ xuất hiện dọc theo đường chân trời sau khi Mặt Trời lặn và mất đi nhanh chóng.

Để xác định chòm sao này, bạn hãy nhìn về bầu trời hướng đông trước nửa đêm để thử tìm kiếm hai sao sáng nhất của chòm là sao Castor và sao Pollux. Nếu không thì bạn hãy tìm ra chữ V quen thuộc của chòm Taurus và ba ngôi sao thẳng hàng nổi tiếng của chòm Orion, rồi nhìn lên trên chút xíu là sẽ nhận ra.

Chòm sao Gemini nằm gần dải Ngân Hà, vì thế số lượng những thiên thể nơi đây khá nhiều và rất đáng chú ý. Tinh vân Eskimo và tinh vân Medusa, thiên thể Messier M35 và Geminga là những thiên thể đáng chú ý nhất. Eskimo và Medusa đều là những tinh vân hành tinh, cách chúng ta lần lượt là 2870 và 1500 năm ánh sáng. M35 là một cụm sao mở được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1745 bởi nhà thiên văn học người Thụy Sĩ Philippe Loys de Chéseaux. Và cuối cùng là Geminga, nó là một ngôi sao neutron cách Trái Đất 550 năm ánh sáng. Ngoài ra còn có các thiên thể đáng chú ý khác nữa, đó là NGC 2129, NGC 2158, NGC 2266, NGC 2331, NGC 2355 và NGC 2395.

Bây giờ chúng ta hãy tìm kiếm các thiên thể nổi bật của chòm sao này. Tinh vân Eskimo có độ sáng biểu kiến là +10, nên bạn phải quan sát nó qua kính thiên văn chớ không thể coi bằng mắt thường được. Đầu tiên bạn hãy xác định ngôi sao Wasat, ngôi sao này nằm bên dưới sao Pollux, rồi quét ống kính về khu vực sao Wasat là bạn sẽ tìm ra được tinh vân Eskimo nằm về hướng đông của sao Wasat.

Còn cụm sao M35 thì nằm gần biên giới của chòm sao Gemini với Orion. Bạn hãy lấy ngôi sao Saiph là ngôi sao bên trái của sao Rigel, rồi nối sao Saiph lên sao đỏ cam Betelgeuse và đi thêm một đoạn với khoảng cách tương đương đoạn lúc nãy là bạn sẽ thấy ra M35.

Chòm sao này cũng “sở hữu” những cơn mưa sao băng, mưa sao băng Geminid là cơn mưa sao băng được mong chờ nhất trong năm, cực đỉnh của nó rơi vào ngày 13 và 14/12 hằng năm với khoảng 100 mưa sao băng mỗi tiếng đồng hồ, và điều này khiến nó trở thành cơn mưa sao băng sáng, đẹp, rực rỡ và nhiều sao băng nhất trong năm.

Các hành tinh buổi sáng

Các hành tinh buổi sáng trong tháng ba này cũng giống như các hành tinh buổi sáng trên bầu trời tháng hai. Bạn hãy tiếp tục cảm giác lúc chiều tối nào. Từ lúc 2 giờ sáng tới 4 giờ sáng, bạn cũng hãy đứng thẳng người và nhìn về hướng tây, bạn sẽ thấy được hành tinh Mộc đang lặn dần xuống cùng với chòm sao Cancer. Rồi quay lưng lại, nhìn thẳng về hướng đông, bạn sẽ thấy được hành tinh Thổ đang mọc lên ở đó. Hành tinh Thổ sẽ tỏa sáng cùng ngôi sao sáng màu đỏ cam tên là Antares của chòm sao Scorpius (Bò cạp).

Các sự kiện thiên văn 

Ngày 20 tháng 3 sắp tới bạn sẽ quan sát được Nhật thực toàn phần với phần Mặt Trời bị che khuất là 100% nếu như bạn quan sát từ đảo Faroe của Đan Mạch, vị trí thuận lợi tiếp theo là Iceland và Vương quốc Anh, hoặc quan sát nhật thực với phần Mặt Trời bị che ít hơn nếu bạn quan sát từ phần còn lại của Châu Âu, bắc Châu Phi, miền tây nước Nga và Trung Á. Nói tóm lại, bạn sẽ không quan sát được nhật thực lần này ở Việt Nam.

Nếu bạn sống ở Châu Âu mà bỏ qua lần nhật thực này thì mãi cho tới tháng 8 năm 2026 bạn mới có thể xem được nhật thực lần nữa trên đất Châu Âu. Bây giờ bạn hãy đặt vé cho một chuyến đi tới Ireland, Anh quốc hay các nước Châu Âu để quan sát nhật thực nhé, nếu bạn đặt chân tới nơi rồi thì hãy tham khảo những mốc thời gian để mà thuận tiện theo dõi.

Đầu tiên là những mốc thời gian khi bạn quan sát ở Ireland, những mốc này được tính theo múi giờ của Ireland là GMT +0. Mặt Trời bắt đầu bị che khuất vào lúc 8 giờ 38 phút sáng, cực đại của nhật thực sẽ diễn ra vào lúc 9 giờ 37 phút sáng, lúc này Mặt Trời sẽ bị che khuất cực đại, rồi nhật thực kết thúc vào lúc 10 giờ 39 phút sáng. Mặt Trời sẽ bị che khuất 98% bề mặt của nó khi quan sát từ Ireland.

Tiếp theo là những mốc thời gian khi bạn quan sát ở Anh quốc, những mốc này được tính theo múi giờ của Anh quốc cũng là GMT +0. Mặt Trời bắt đầu bị che khuất vào lúc 8 giờ 25 phút sáng, cực đại của nhật thực sẽ diễn ra vào lúc 9 giờ 31 phút sáng, lúc này Mặt Trời sẽ bị che khuất cực đại, rồi nhật thực kết thúc vào lúc 10 giờ 41 phút sáng. Mặt Trời sẽ bị che khuất 53% bề mặt của nó khi quan sát từ nước Anh.

Cuối cùng là những mốc thời gian khi bạn quan sát ở Moscow, thủ đô nước Nga, những mốc này được tính theo múi giờ của Moscow là MST, tức là GMT +3. Mặt Trời bắt đầu bị che khuất vào lúc 12 giờ 13 phút trưa, cực đại của nhật thực sẽ diễn ra vào lúc 1 giờ 20 phút trưa, lúc này Mặt Trời sẽ bị che khuất cực đại, rồi nhật thực kết thúc vào lúc 2 giờ 27 phút chiều. Mặt Trời sẽ bị che khuất 58% bề mặt của nó khi quan sát từ thủ đô Moscow.

Còn nếu bạn sống ở Việt Nam và muốn quan sát nhật thực, thì hãy đợi tới ngày 9 tháng 3 năm 2016. Lần nhật thực toàn phần tháng 3 năm 2016 sẽ có cực đại đi ngang qua nước Indonesia và giữa Thái Bình Dương, và toàn bộ khu vực Đông Nam Á với Nam Á, Đông Á, bắc Châu Úc sẽ quan sát được lần nhật thực này với phần Mặt Trời bị che không hoàn toàn.

Ngày 21 tháng 3 năm nay, năm 2015, là ngày Xuân phân. Xuân phân là một sự kiện đặc biệt trên quỹ đạo của Trái Đất khi quay quanh Mặt Trời, và đồng thời, cũng là một sự kiện trên bầu trời của chúng ta, vào ngày này, Mặt Trời sẽ đi qua xích đạo trời từ nam sang bắc, và xuân phân cũng là thời điểm bắt đầu cho mùa xuân ở bắc bán cầu và mùa thu ở bán cầu nam. Xuân phân năm 2015 diễn ra vào lúc 5 giờ 41 phút sáng ngày 21 tháng 3 theo giờ ở Sài Gòn.

Vào thời điểm xuân phân hay thu phân sẽ có thời gian ngày và đêm dài như nhau. Tại sao lại như thế ? Vì trục của Trái Đất chúng ta không thẳng đứng, mà nó nghiêng 23 độ so với mặt phẳng hoàng đạo, nên sẽ có nơi tiếp nhận ánh sáng từ Mặt Trời nhiều hơn một nơi khác ở bán cầu còn lại, và vào 2 ngày phân trong năm, Trái Đất sẽ hướng thẳng về Mặt Trời, nên ngày và đêm sẽ dài như nhau. Nhưng Trái Đất chúng ta không ngừng chuyển động, nên sự bằng nhau này sẽ nhanh chóng bị phá vỡ.

Mặt Trăng và pha Mặt Trăng 

Mặt Trăng sẽ giao hội với hành tinh Thổ vào lúc 3 giờ 36 phút chiều ngày 12 tháng 3, và bạn sẽ quan sát được sự giao hội này vào sau nửa đêm ngày 13 tháng 3. Lúc này Mặt Trăng sẽ nằm gần hành tinh Thổ trong khu vực chòm sao Scorpius ở gần chân trời hướng đông.

Ngày 1 tháng 3 năm 2015, nhằm ngày 11 tháng Giêng năm Ất Mùi.

Trăng tròn tháng Giêng hay ngày rằm tháng Giêng sẽ xảy ra vào 1 giờ 7 phút sáng ngày 6 tháng 3 năm 2015, tức là ngày 16 tháng Giêng năm Ất Mùi. Trăng tròn đầu tiên của năm Ất Mùi sẽ tỏa sáng trong khu vực chòm sao Leo (Sư tử), lúc này Mặt Trăng cách địa cầu chúng ta với khoảng cách là 406 ngàn cây số.

Trăng thượng huyền đầu tiên của năm Ất Mùi sẽ diễn ra vào 1 giờ 49 phút sáng ngày 14 tháng 3 năm 2015, tức là ngày 24 tháng Giêng năm Ất Mùi. Bạn sẽ quan sát được trăng nửa trái sáng – nửa phải tối mọc lên trong chòm sao Ophiuchus (Người giữ rắn) ở chân trời hướng đông từ sau nửa đêm.

Trăng non sẽ diễn ra vào lúc 4 giờ 37 phút chiều ngày 20 tháng 3, nhằm ngày 1 tháng hai năm Ất Mùi. Vào ngày này dĩ nhiên là bạn không thể thấy được Mặt Trăng ở đâu hết rồi, vì ngày này Mặt Trăng sẽ mọc vào ban ngày rồi lặn đi vào buổi chiều. Nếu bạn muốn thấy được Mặt Trăng thì hãy du lịch một chuyến qua các nước Châu Âu, vì lúc này Mặt Trăng đang che khuất Mặt Trời ở Châu Âu.

Trăng thượng huyền tháng hai âm lịch sẽ diễn ra vào lúc 2 giờ 44 phút chiều ngày 27 tháng 3 năm 2015, tức là ngày 8 tháng hai năm Ất Mùi. Bạn sẽ quan sát được trăng nửa phải sáng – nửa trái tối thẳng trên đỉnh đầu của bạn trong chòm sao Gemini khi màn đêm vừa buông xuống, nó nằm trên cao rồi sẽ lặn dần xuống chân trời hướng tây vào lúc nửa đêm.

Và kết thúc tháng 3 dương lịch vào ngày 31 tháng 3 là ngày 12 tháng hai năm Ất Mùi.

Bạn có thể truy cập vào trang Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay để đọc trực tuyến và tải về tài liệu giúp bạn có thể quan sát các sự kiện thiên văn diễn ra hằng ngày.

Cảm ơn bạn đã chú ý theo dõi, hẹn gặp lại bạn trong các chương trình sau của Ftvh – Vũ trụ trong tầm tay.

---------------

Thực hiện video và nội dung : Anh Tuấn Nguyễn
Thuyết minh : Xoanh Nguyễn
Số liệu về nhật thực : TimeAndDate.com, NASA

Hình ảnh sử dụng trong video :

Stargazing
MeganeRid
http://goo.gl/PeSyXM
(01:16 - 01:26)

Notre-Dame Basilica, Saigon, Vietnam
Diego Delso
http://goo.gl/m06Dyw
(00:25 - 00:45)

Tran Quoc Pagoda (Stabilising the Nation)
KaZ - Travel Beckons
http://goo.gl/oIgqNU
(00:45 - 00:57)

Two Planets in Leo and Virgo
Tunc Tezel
http://goo.gl/OnSZAA
(00:57 - 01:16)

Mặt Trăng cùng hai hành tinh tối ngày 22 tháng 2 năm 2015 ở Ireland
Tác giả : Anthony Lynch
(01:26 - 01:51)

3D Solar System
SPONLI
http://goo.gl/9frEJA
(02:05 - 02:57)

Celestial Gathering atop Gospel Rock
Masoud Rafiei
http://goo.gl/d3Fbzg
(03:22 - 03:32)

Jupiter behind the Moon
Tunc Tezel
http://goo.gl/BU7gG0
(04:10 - 04:27)

View of the Andes Mountains from Gemini South
Robert Scott Fisher
http://goo.gl/kIC400
(04:37 - 05:02)

Leda and the Swan
Leonardo da Vinci (1452–1519)
http://goo.gl/lBJhyc
(05:02 - 05:22)

Urania's Mirror - Gemini
Sidney Hall (1788 – 1831)
http://goo.gl/5xbs0u
(05:22 - 05:47)

Stars of Maya
Stephane Guisard
http://goo.gl/y1xTg8
(06:13 - 06:35)

NGC 2392
NASA, ESA, Andrew Fruchter (STScI), and the ERO team (STScI + ST-ECF)
http://goo.gl/cdtGLo
(07:15 - 07:25)

Medusa nebula
Jschulman555
http://goo.gl/qVsTTG
(07:15 - 07:25)

Messier 35
Jorge Garcia
http://goo.gl/E7UDgA
(07:25 - 07:38)

Geminga neutron star
E. Galactica
(07:38 - 07:44)

Geminids Meteor Shower in northern hemisphere
Asim Patel
http://goo.gl/EyQ3x9
(08:33 - 08:56)

Signs of Spring
Scott Tully
http://goo.gl/9rtFr3
(09:06 - 09:18)

A Total Solar Eclipse Over China
Bill Buckingham
http://goo.gl/JR3BrG
(09:43 - 10:15)

Total Solar Eclipse Seen From Australia
Brian Cassey
http://goo.gl/zXyFCG
(10:15 - 10:41)

20 March 2015 — Total Solar Eclipse
Time and Date
http://goo.gl/ZxVS0x
(10:41 - 12:20)

8 March 2016 – 9 March 2016 — Total Solar Eclipse
Time and Date
http://goo.gl/mgjk9e
(12:20 - 12:48)

Maps & Weather Statistics for the 2016 March 9 Total Solar Eclipse
Umanitoba.ca
http://goo.gl/4IE7Qc
(12:48 - 13:16)

Earth-lighting-equinox
Przemyslaw "Blueshade" Idzkiewicz
http://goo.gl/564nlF
(13:16 - 13:51)

Quan sát bầu trời tháng 3 năm 2015 Quan sát bầu trời tháng 3 năm 2015 Reviewed by Quang Niên on 3/01/2015 12:00:00 SA Rating: 5